Van ‘poets’ tot ‘pief paf poef’

‘Argeloze burgers beklagen zich over brutale tv-camera’, kopte NRC Handelsblad afgelopen zaterdag. Het werd tijd dat er eens weerwerk kwam tegen het wild om zich heen grijpende verschijnsel reality tv. Mensen die in een door henzelf als corrumperend ervaren situatie plotseling met een draaiende tv-camera worden geconfronteerd, voelen zich terecht aangetast in hun privacy en proberen nu via de rechter hun gram te halen.

Zeg reality tv en menig jonge programmamaker bij menig jonge commerciele omroep begint spontaan te kwijlen. Het heet flitsend te zijn, grensverleggend, en is tegelijk reuze goedkoop. Ondertussen is niet altijd even duidelijk wat precies met het begrip bedoeld wordt. Het kan slaan op ongeveer ieder programma waarbij de programmamakers bepaalde omstandigheden creeren dan wel opzoeken, om vervolgens de regie aan het lot over te laten. De motieven voor deze strategie kunnen zeer verschillend zijn. Iedere televisiejournalist bedient zich tot op zekere hoogte wel eens van de middelen confrontatie, betrapping en uitlokking. Dat kan heel gerechtvaardigd zijn. Anders ligt het als het betrappen van iemand er alleen maar toe dient de kijkers te vermaken. Van dat soort programma’s, die zich op het glibberige gebied tussen informatie en amusement bewegen, zijn er de laatste tijd steeds meer te zien.
De combinatie van reality tv en puur amusement is overigens allesbehalve nieuw. Van 1969 tot 1972 zond de Avro het programma Poets uit, waarin, zoals de omroep zelf schrijft, ‘gewone mensen in minder gewone situaties met een verborgen camera werden opgenomen’. 'Foppen’ en 'in het ootje nemen’ waren de tegenwoordig in onbruik geraakte vaardigheden die in Poets werden gepraktizeerd. 'Wie herinnert zich niet de onvergetelijke sketch met de goudvissen bij de dierenwinkel. Cherry Duyns laat onder het oog van een klant zogenaamd een goudvis in zijn keel glijden en legt naar tevredenheid drie kwartjes ter betaling neer’, meldt De Avro anno 1995 nog vol trots. Ja, dat was leuk zonder aanhalingstekens. Het 'slachtoffer’, de gefopte klant, had iedereen kunnen zijn en niemand zal het hem nadragen.
Heel anders ligt dat voor de vrouw die onlangs in het programma Blik op de weg werd betrapt toen ze te hard reed met de auto. Tot vervelens toe wordt ze door haar familie en buurtgenoten op 'ludieke’ wijze herinnerd aan haar onverantwoorde rijgedrag. De angst voor sociale uitstoting die 'slachtoffers’ van reality tv kan bevangen, gaat soms nog verder. Voor de Amerikaanse talkshow Jenny Jones, die ook op RTL5 wordt uitgezonden, werd op 6 maart een aflevering opgenomen met als onderwerp 'Geheime aanbidders’. Daarin werd een man geconfronteerd met een stille bewonderaar die geheel tegen zijn verwachtingen in van zijn eigen kunne was. Het feit dat hij voor het oog van de wereld in een homoseksuele context werd geplaatst, maakte hem zo overstuur dat hij drie dagen later besloot de aanbidder dood te schieten. Een extreme uiting van homofobie die natuurlijk niet voor rekening van de programmamakers kan komen. Maar ook een uiting die de grenzen van reality tv genadeloos blootlegt.