De stabiele Engelse monarchie

Van Victoria naar Elizabeth II

De laatste republikeinse actie van The Guardian ten spijt wankelt de Engelse monarchie nog nauwelijks. Koningin Victoria heeft haar opvolgers geleerd wat het volk verwacht.

Mevrouw Halfpenny heeft haar vertrouwen in de mensheid verloren. Het gebeurde op de ochtend van Eerste Kerstdag. De 75 jaar oude dame had met zorg en toewijding een feestelijke bloemenmand gemaakt en reisde het halve land door om die te presenteren aan de koningin-moeder, met de beste wensen voor kerst en nieuwjaar. Vanaf zes uur ’s ochtends wachtte ze vijf koude uren te midden van andere goedgezinde volgelingen van Hare Majesteit Elizabeth II. Toen de koninklijke familie dan de kerk verliet en mevrouw Halfpenny geduldig op haar beurt bleef wachten, graaide plotseling prinses Anne de bloemenmand uit haar handen en gaf die ogenblikkelijk door aan een van de gereedstaande hofdames. Omstanders hoorden nog juist hoe ze, doelend op de fleurige gift, sprak: «What a ridiculous thing to do.» Vervolgens riep ze tegen haar nichtjes dat die moesten opschieten en geen bloemen meer mochten aannemen.
Nu is mevrouw Halfpenny gebroken. Tegen een reporter van The Guardian zei ze: «Het was een heel kwetsende opmerking. Ik maak bloemenmanden voor de koningin-moeder en ze heeft me altijd verteld hoe mooi die zijn. Het duurt lang, zo’n drie uur, om een hele bloemenmand te maken en het kost me ongeveer tien pond. Ik wilde dat prins Harry de mand voor me aan de koningin-moeder gaf maar prinses Anne graaide hem zomaar heel ruw weg.»
In The Guardian werd haar verhaal aangegrepen om de groteske verhevenheid van de koninklijke familie andermaal aan te tonen. Tegelijkertijd laten de uitspraken van de koningsgezinde bejaarde zien hoe groots de glorie van de koninklijke familie is: mevrouw Halfpenny maakte de jaarlijkse bedevaart naar de koningin-moeder om van haar pensioentje een hoogstpersoonlijke, moderne variant van het offer aan te bieden.


Augustus vorig jaar pakte het weekblad New Statesman bij gelegenheid van de honderdste verjaardag van de populaire koningin-moeder al uit met de bewering dat die ouwe eigenlijk al lang dood is. Een stand-in heeft haar werk overgenomen teneinde een onpopulaire periode van het koningshuis te overbruggen. Op 6 december volgde The Guardian met een frontale aanval op de kroon. De krant schaarde zich achter een juridische actie die de Act of Settlement (1701) aanvecht. Die wet sluit alle niet-protestanten uit van de troon en is ingesteld door de kinderloze William III. De Nederlandse stadhouder besteeg de Engelse troon nadat hij de katholieke James II versloeg en regelde dat zijn opvolgers protestants moesten zijn. Omdat daarop een gebrek aan geschikte troonopvolgers ontstond, volgde in 1704 een wet die de leden van het Huis van Hannover de Britse nationaliteit gaf — daaronder bevonden zich overigens ook voorouders van Koningin Beatrix, die volgens de Engelse wet dus een Engelse is. Stoer meldde de krant vervolging te riskeren wegens schending van de Treason Felony Act uit 1848 die republikeinse geluiden verbiedt. Ook plaatste de krant een advertentie in de Süddeutsche Zeitung waarin Habsburgers, Saksen-Coburgs en Gotha’s werden opgeroepen hun geboorterecht te claimen.
Volgens The Guardian is de wet een schending van de Europese Conventie van de Mensenrechten, doordat hij op sekse (zonen eerst), religie (alleen protestanten) en afkomst (erfopvolging) discrimineert — of het kroonprins Charles overigens veel kan schelen, is maar de vraag: zijn geliefde Camilla Parker Bowles is katholiek. Radicaal stelt The Guardian dat Tony Blairs hervorming van de constitutie (meer autonomie voor Wales, Schotland en Noord-Ierland alsmede afschaffing van de adellijke erfopvolging in het Hogerhuis) pas is voltooid als ook de monarchie verdwijnt. Het afschaffen van de erfopvolging binnen het Hogerhuis kan maar één logisch vervolg hebben: de koningin is next. Roep daarom een referendum uit over de wenselijkheid van de monarchie, zei de krant die eindelijk een onderwerp had gevonden om zich weer eens ouderwets te profileren.


Wie The Guardian leest, weet: het verhaal van mevrouw Halfpenny diende andermaal als bewijs van de arrogantie van de Windsors, een hooghartig stelletje nazaten van de strenge koningin Victoria — die… die… Duitsers! De mentale geboorte van het huidige koningshuis vond plaats aan het eind van de negentiende eeuw. Toen werd het Huis van Windsor pas echt een vorstenhuis met ceremonieën vol pracht en praal. Aan het hoofd een koning of koningin, keizer van Groot-Brittannië, het imperium waar de zon altijd schijnt. Toen bij de kroning van Elizabeth II andermaal de hele feestelijke poppenkast van stal werd gehaald, bezag de Frans man Pierre Laroque het «oude land, verbonden aan haar tradities» en legde uit dat de contemporaine Britse sociale hiërarchie het product was van die tradities. Daarom hing de meerderheid van de bevolking de hiërarchie ook aan, en daarom was er van een serieuze klassenstrijd in Engeland nooit sprake geweest. De Fransman heeft het fout gezien, schreef David Cannadine daarop in Class in Britain; de meeste van die tradities waren op dat moment pas zo’n halve eeuw oud.
Dat het huidige koningshuis vooral een Victoriaanse uitvinding betreft, bewijst voor republikeinen andermaal het anachronistische karakter ervan. Elizabeth II en consorten zouden net als Victoria en de haren hoog boven de hoogste klassen verkeren, aan het voeteneinde van de troon van God zelve, zonder enige barmhartigheid en zonder besef van aardse veranderingen. Die arrogantie, zeggen zij, is ervoor verantwoordelijk dat deze mensen prinses Diana als een slaafje beschouw den of dat prinses Anne een arme bejaarde als een hond behandelt.
We kennen het spookbeeld van koningin Victoria, vorstin in een tijd dat al het leuke verboden was. Behalve misschien seksuele relaties tussen vrouwen: want niemand had de koningin durven uitleggen dat zoiets ook bestond. Victoria was de vrouw die de dochters van Engeland aanraadde: «Lie back and think of England.» Hoewel deze twee anekdotes bewezen onwaar zijn, worden ze nog steeds aangehaald. Ook worden meestal de foto’s vertoond van een strenge Victoria en nauwelijks die van de lachende Victoria, het schattige vrouwtje met de bolle toet. Van Matthew Sweet verschijnt later dit jaar Inventing the Victorians, een boek over de onzin van de karikatuur der Victorianen: «wreed, hypocriet, repressief, intolerant, preuts, slecht in bed en niet leuk op feesten». In The Independent gaf hij voor de vele nonsens over de Victoriaanse tijd een mooie verklaring: «De Victorianen zijn de mensen tegenover wie wij onszelf hebben gedefinieerd. We zijn wie we zijn omdat we niet de Victorianen zijn. En als we toegeven dat zij onze cultuur hebben gevormd, ons bewustzijn hebben bepaald, de wereld hebben gebouwd waarin wij kunnen leven — in plaats van ze te beschouwen als de figuren tegen wie we rebelleerden opdat we die dingen voor onszelf bewerkstelligden — dan ondermijnen we een van de mythen die de basis van de moderne maatschappij vormen.»
Het is de houding die de progressieve republikeinen het koningshuis met de Victorianen doet associëren.


Toen Victoria in 1837 de troon besteeg was iedereen zich bewust van de precaire positie van de kroon. In 1848 noteerde haar gemaal prins Albert op 7 maart in zijn dagboek: «Oproer in Glasgow en in Trafalgar Square… Het eigendom van de Franse Koninklijke Familie is in beslag genomen in Parijs.» Op 10 maart: «Oproer in München.» 17 maart: «Groot oproer onder de boerenbevolking in Zwaben.» 18 maart: «Nieuws van revolutie in Berlijn.» 24 maart: «Koning van Pruisen in de handen van de Burghers.» 4 april: «Ongeruste berichten uit Ierland.» 11 april: «Toenemende anarchie in Duitsland.» 18 april: «Een lang gesprek met hem [Lord Shaftesbury] over wat kan worden gedaan voor de werkende klasse.»
Prins Albert begreep de ietwat moeilijke historische rol van het koningshuis. Hij zorgde ervoor dat de kroon zich voortaan niet met politieke partijen associeerde. Tegelijk met het afzwakken van haar concrete macht probeerde hij de invloed van het koningshuis alleen maar te vergroten. Hij besefte het belang van een koningin die dicht bij de mensen in het land stond en die altijd als eerste geïnteresseerd was in het wel en wee van haar volk. Met de trein reisde hij door het pas geïndustrialiseerde rijk en zocht arbeiders op die nog nooit hadden meegemaakt dat iemand van de koninklijke familie zich in hun uithoek had vertoond. Overal waar hij kwam, sprak hij van het medeleven van de koningin. Hij wierp zich op als een beschermheilige van de arbeidersklasse. Bezeten deed hij er alles aan om te voorkomen dat geroepen zou worden dat de kroon op de zak van haar burgers teerde. En toen het in de jaren vijftig een stuk beter ging met het land bleef Albert zich onvermoeibaar inzetten voor de werkende klasse. Na zijn overlijden in 1861 werden door het hele land ziekenhuizen, scholen, bibliotheken en andere openbare instellingen onder zijn naam opgericht.


Mocht na Alberts dood haar interesse voor de politiek vervagen, filantropische activiteiten bleef de koningin onverminderd uitvoeren. In haar rouwperiode opende ze liever dan het parlement een nieuw verzorgingstehuis of gevangenis. Nu weten we vooral van de kritiek van politici en journalisten die haar een gebrek aan politieke activiteit verweten. Het satirische blad Punch begon in 1865 met de kreet: «Descend; be stone no more.» Maar, beweren historici, dat Victoria zo lang wegbleef uit de politiek komt ook omdat ze zag dat ondanks die protesten de monarchie niet werkelijk in gevaar was. De kritiek kwam vooral van bange politici die zich minder geassocieerd zagen met de moeder van Engeland. De koninklijke glans straalde niet meer op hen af. «Niet alleen de relatie van de kroon met de regering verzwakte», schrijft de historicus Frank Prochaska, «maar het verzwakte ook de relatie van de regering met de kroon.»
De aan het einde van de eeuw gevierde gouden en diamanten jubilea van de koningin werden verjaardagen van het rijk zelf, gepresenteerd als feesten van en voor het volk. Talloze openbare instellingen werden beloond, vele nieuwe werden opgericht. In 1900 voer de helft van alle schepen op de wereldzeeën onder Britse vlag. Plusminus een derde van de wereldhandel werd door het Empire gecontroleerd. Toen vlak voor haar dood de zonen van Engeland in het verre Zuid-Afrika vochten, sloeg Victoria alle advies in de wind en stond erop dat voor Kerstmis 120.000 blikken met chocolade naar de jongens werden gestuurd. De soldaten stuurden de gesmolten chocolade terug naar Engeland, waar hun familie wel een extraatje kon gebruiken. Het verhaal wil dat de koningin niks werd verteld van het fiasco, dus ook niet dat de meeste blikken samen met een schip naar de bodem van de zee verdwenen. Haar werd alleen verteld van die ene soldaat die het leven was gered doordat de voor hem bedoelde kogel afketste op zijn blik.
Na Vicoria was het adagium van de troon: geef en bind zo het volk. Voor de huidige Koningin Elizabeth II was dat in de jaren vijftig even wat moeilijk: progressieven hadden helemaal niets op met al die liefdadigheid in naam van de kroon. De staat moest zijn burgers gewoon beter verzorgen, dan was die liefdadigheid helemaal niet nodig. Het volk, daar zorgde het socialisme wel voor.
In de jaren tachtig zette Thatcher het gedachtegoed van Victoria geheel naar eigen hand en noemde vrijwilligerswerk, liefdadigheid, zorg om het welzijn van het volk deugden waar het rijk groot in was geworden, alle gesymboliseerd in de koningin — zolang het de regering maar geen cent kostte en zolang die er maar was voor de handel en de oorlog.


De basis van de kroon blijft de zorg om de burgers. De regering regeert het land, de koningin zorgt voor het welzijn van de mensen. Daarom is er ook geen geschreven grondwet met daarin vastgelegde burgerrechten. De grondwet, dat is de koningin. Ondertussen kan het soevereine parlement op elk moment met meerderheid een wet aannemen. Overheidsdienaren zweren niet bij God dat ze trouw zullen zijn aan de grondwet, het land of het volk, zij zijn trouw aan Elizabeth II en haar opvolgers.
Daarom valt, stukjes als over mevrouw Halfpenny daargelaten, The Guardian vooral de Act of Settlement van de monarchie aan. Het past bij het nieuwe Europa om ook eens een grondwet te maken ter vervanging van de bestaande constitutie, een verzameling wetten, gewoonten en tradities waarvan de koningin de bewaker is. Modernisering van de monarchie past binnen de constitu tionele hervormingen van Blair.
Opiniepeilingen en reacties lieten zien dat het volk deze Act of Settlement, met name het uitsluiten van niet-protestan ten, wel omver wilde helpen maar absoluut niet van zins was om ook de monarchie af te schaffen.
Hoewel Tony Blair al getypeerd is als een closet-republican valt het maar te bezien of de koningin veel te vrezen heeft. Het laatste echte gevaar, waarbij de koningin weer even de arrogante vorstin was, kwam na de dood van Diana. Blair eigende zich de «people’s princess» direct toe en de leden van het koninklijk huis werden weer even die wereldvreemde, kille familie. Maar inmiddels straalt de glans van kroonprins William al over de mislukkingen van zijn vader Charles heen. Bovendien blijkt dat in de afgelopen tien jaar koninklijke giften en acties waarbij de koningin betrokken was, honderden miljoenen ponden hebben opgeleverd, en dat is veel meer dan wat de Windsors jaarlijks van de staat beuren.
Wat zijn trouwens de alternatieven? Guy Ritchie en Miss Louise Ciccone — alias Madonna — die afgelopen december de kerstman bijna uit de media verdreven? Een hoop kleine kindertjes zullen als ze volgend jaar de eerste dennenbomen zien verschijnen, denken: áh, we gaan het huwelijk van Madonna weer vieren. Of de Blairtjes? Maar ook al deed zoon Euan een verdienstelijke poging door zich dronken op Leicester Square te laten arresteren, de familie verdwijnt in het niets vergeleken bij de glamoureuze schandalen van de Windsors en aanhang. Over de aandoenlijke liefdesverklaring waarin prins Charles de rol van inlegkruisje op zich nam, komen ze niet zo snel heen. Nee, de historische positie waarbij de kroon zich om het welzijn van het volk bekommert, plus de glitter en glamour van al die prinsen en prinsessen, houden de troon nog onbedreigd.