Toneel

Veel plankieren, nog meer hartstocht (2)

Toneel: Dertien rijen (Maatschappij Discordia en ’t Barre Land) met Der Narr und seine Frau, heute Abend in Pancomedia van Botho Strauss

Waarom wordt een toneelschrijver niet meer gespeeld? Een jaar of vijftien, twintig geleden werden de stukken van de Duitse auteur Botho Strauss (1944) zo ongeveer onder zijn handen vandaan gegrist. Die tijd lijkt – althans in Nederland – voorbij. De tanende belangstelling kan iets te maken hebben met Botho Strauss’ vermeende politieke ommezwaai van links naar rechts door middel van zijn essay Anschwellender Bocksgesang, dat op 8 februari 1993 werd gepubliceerd in Der Spiegel en kort daarop in het Nederlands is vertaald. Een altijd voor «links» gehouden schrijver verklaarde in dat essay de babyboomgeneratie van de «Achtundsechziger» tot persona non grata («links heeft geen gevoel meer voor het tragische») en zette de deur open voor andere krachten. De redding komt, aldus Strauss in 1993, «von der Rechte in der Richte: ein Aussenseiter», vrij vertaald: de toekomst ligt bij rechts, maar dan wel in de juiste richting wijzend bij voorkeur
verwoord door buitenstaanders, dichters, schrijvers. Dat was schrikken. Menigeen stelde vast dat Botho Strauss zijn gevoel voor verhoudingen en daarmee de weg definitief kwijt was.

De open repertoirevereniging Dertien rijen (Maatschappij Discordia, ’t Barre Land & gasten –
zie De Groene van vorige week) heeft nu een in Nederland nooit gespeeld stuk van Botho Strauss uit 2001 in studie genomen, Der Narr und seine Frau, heute Abend in Pancomedia, vier uur toneel teruggebracht tot een kleine drie uur, honderd personages tot tachtig. En ziedaar: Botho Strauss is allerminst de weg kwijt. Het stuk is een juweel. Ongemakkelijk en ongeslepen, maar een juweel! De woordenboeken kennen het woord pancomedia uit de titel niet. Dat lijkt een typisch straussiaans neologisme. Misschien een samentrekking van pandemie («over een groot gebied verspreide ziekte»), pandemonium («verzameling boze geesten») en komedie – een genre waarin de ironicus Botho Strauss zich altijd thuis heeft gevoeld. De handeling begint en eindigt in de lobby van een hotel dat Confidence heet. Vertrouwen is hier ver te zoeken. De zwoele telefonistes van Hotel Confidence klinken als onbetrouwbare sirenen. De ziekte die zich vanuit de hotellobby verspreidt (pandemie) kan globalisering zijn, of marktwerking, of geldzucht, of puur kapitalisme of dit alles tegelijk, vermengd met oververhitte geilheid. Het pandemonium van De nar en zijn vrouw is overbevolkt met eenzame dwaallichten en gelukszoekers in het circus van wereldeconomie en mentale chaos.

Maar De nar en zijn vrouw, vanavond in pancomedia is niet louter een ideeëndrama, het is een komedie van levendige mensen. Centraal staat de kleine uitgever Zacharias Werner, die in een conferentiezaal van Hotel Confidence de romanschrijfster Sylvia Kessel ontmoet, in wie hij de redding ziet van zijn smalle boekenfonds én de sprong naar het «grote werk», de romans met vier of vijf nullen in de oplagecijfers. Sylvia (Maureen Teeuwen) vertegenwoordigt de wereld die bedrogen wil worden en Zacharias (Vincent van den Berg) zorgt dat dát in ieder geval dikkemik in orde komt. Dwars door die tragedie wandelen twee verlopen clowns, «the sunshine boys», Bassie & Adriaan, Mini & Maxi. Hier heten de twee op elkaar uitgekeken performers Alfredo en Vittorio, voorbeeldloos prachtig gespeeld door Ingejan Ligthart Schenk en Jan Joris Lamers.

Om hen heen: Botho Strauss-eenlingen die (vaak korte, flitsende) dialogen spreken van de kwaliteit uit zijn beste werk in de jaren tachtig. Vrijwel allemaal trieste geluksfetisjisten, kansloze goudzoekers, randdebielen van de globalisering. De nar en zijn vrouw, vanavond in pancomedia biedt drie uur aanstekelijke verwarring, volvoerd met die plezierige grijns richting publiek: doen we het zo goed, of zullen we het vanavond eens he-le-maal anders aanpakken?

Tot eind deze week op het repertoire in Haarlem, in de komende seizoenen in Groningen of Utrecht. Aan die open repertoirevereniging Dertien rijen gaan we nog een hoop plezier beleven!

Dertien rijen speelt nog tot en met 24 juni

De nar en zijn vrouw, vanavond in pancomedia van Botho Strauss in de Toneelschuur te Haarlem, reserveren: 023-5173910 of www.toneelschuur.nl