Media

Vendetta in China

Een kleine maand geleden werd op de Chinese nationale televisie CCTV de uit 2005 daterende film V for Vendetta vertoond. Deze film zal de meesten van ons vermoedelijk weinig zeggen, hij is ook nauwelijks de moeite waard, maar heeft in de afgelopen jaren indirect wel een enorme betekenis gekregen doordat het in de film gebruikte masker het internationale symbool werd van Anonymous, Occupy en andere recente protestbewegingen tegen financiële instellingen, politiek en internationals.

Medium afbeelding 12

De Chinese overheid had dus kunnen weten dat de kans bestond dat de film aangegrepen zou worden voor een zoveelste protest tegen het regime.

En inderdaad, dat is precies wat gebeurde. De film was nog niet uitgezonden of Weibo, China’s belangrijkste digitale platform, puilde uit van commentaar. Al langer op YouTube circulerende filmpjes over V for Vendetta werden opnieuw bekeken en verspreid. Alom verschenen afbeeldingen van het masker, nu met Chinese trekken en Chinese teksten. De een schreef dat dit het begin moest zijn van de verandering. Een ander dat de Chinese overheid had zitten slapen. Een derde dat hij gewoon opgewonden was: dat dit kon!

Waarom niet ook een film over de gebeurtenissen op het Tiananmenplein? luidde een van de commentaren. Waarom niet het hele internetfilter weghalen? schreef een ander. Ondertussen viel alom het beroemde citaat uit de film te lezen en te beluisteren: ‘Mensen moeten niet bang zijn voor hun regering. De regering moet bang zijn voor zijn mensen’.

Deze en talloze andere berichten waren vanzelfsprekend nauw verbonden aan de recente machtswisseling: zou China onder Xi Jinping eindelijk een andere koers inslaan? En zou de vertoning van V for Vendetta het teken zijn van die koerswijziging? Op deze plek heb ik herhaaldelijk betoogd dat de verwachtingen over de politieke betekenis van media veelal overspannen zijn. Internet is geen tovermiddel. Het is een stuk gereedschap. Maar het helpt wel. Of: het kan helpen. Dat hebben we in de Arabische landen gezien, we zien het in Birma, Cuba en vermoedelijk zien we het binnen afzienbare tijd ook in China. De reacties op de vertoning van V for Vendetta illustreren het. Zonder Weibo en andere digitale platforms zou die vertoning lang niet zo veel teweeg hebben gebracht als nu het geval is geweest.

Blijft de vraag waar het uiteindelijk om gaat: wat is het effect van die reacties? Twee jaar geleden stond de wereld in brand. Die brand begon in de Arabische regio en verspreidde zich van daar over andere landen. Telkens kwam daarbij de rol van moderne media ter sprake. Aanvankelijk overheerste de indruk dat hier sprake was een revolutie die vooral door die media veroorzaakt was. Maar nog geen jaar later heerste al een volstrekt ander beeld. Het was tweeledig. Om te beginnen was er het besef dat moderne media net zo goed een bevrijdend als een beknellend effect hadden. Belangrijkste vertegenwoordiger van deze gedachte is Evgeny Morozov, auteur van The Net Delusion. Moderne media, zo beweert hij, worden niet alleen gebruikt door opstandelingen, ze worden ook gebruikt door machthebbers. Tegelijkertijd kwam het besef dat de in het Westen veronderstelde vrijheid niet het enige resultaat van de Arabische lente hoeft te zijn; lente kan vanuit ons perspectief ook herfst betekenen; revoluties zijn niet altijd progressief, zij zijn ook reactionair.

Op dit moment zijn we weer een stap verder. Er zijn nog maar weinigen die juichen over het politieke effect van moderne media. Evenmin is er reden Morozovs somberheid te volgen. Moderne media horen er gewoon bij en hebben dus, net als oudere media, voor- en nadelen. Het is een saaie waarheid. Maar hij is nodig om over te gaan naar een volgende fase. De huidige. Return to normalcy.

Wat China betreft betekent de aanwezigheid van internet dat er ontegenzeggelijk nóg een wapen in de politieke strijd is gebracht. Volgens de laatste cijfers (van precies een jaar geleden) zijn er in China meer dan een half miljard internetgebruikers, bijna veertig procent van de bevolking. Dat is veel, zij het lang niet zo veel als in de westerse wereld. Maar zo’n cijfer zegt minder dan de internetoptimisten denken terwijl het tegelijkertijd meer zegt meer dan de pessimisten suggereren. Het zegt minder omdat het geflatteerd is (iedereen die in voorgaand half jaar op internet had gekeken werd meegeteld). Bovendien suggereert het dat al die gebruikers op internet iets doen dat politieke betekenis heeft. Dat is verre van het geval. Tegelijk is het ondenkbaar, zie de rol van tv in afgelopen decennia, dat al die internetgebruikers niet stukje bij beetje iets meepikken van de nieuwe wereld en dat dit beetje op den duur betekenis krijgt. Anders gezegd: echte veranderingen gaan langzaam maar vinden wel degelijk plaats, zelfs in China. Vandaar de enorme en vermoedelijk grotere betekenis van een ander nieuwtje dat afgelopen dagen over het land bekend werd: dat er voor het eerst in de geschiedenis meer auto’s waren verkocht dan in Europa.


Beeld: film still uit V for Vendetta

Video: Censorship Incites Protests in China from Jonah Kessel on Vimeo.