Media

Verboden bronnen

Toen Wilders drie jaar geleden pleitte voor een verbod op de koran en het heilige boek daarbij vergeleek met Mein Kampf vroeg toenmalig minister Plasterk zich publiekelijk af of het geen tijd werd het verbod op Hitlers politieke geloofsbelijdenis op te heffen. Na een storm van kritiek slikte hij zijn opmerking haastig in, al zweeft er nog ergens een plan om, net als in Duitsland, een wetenschappelijke editie uit te brengen.
Je kunt je afvragen hoe reëel zo'n verbod in de huidige mediacultuur nog is. Je hoeft geen stiekeme acties meer te ondernemen of naar België te reizen om zo'n boek te kunnen bemachtigen. Waar de Groningse politie twintig jaar geleden nog in stelling werd gebracht om bij een tweedehands boekenhandel beslag te leggen op een verzameling zwarte geschriften kan nu iedereen met een druk op de knop gratis verschillende edities in pdf downloaden. Met als mogelijk gevaar dat er in de tekst is geknoeid om het gedachtegoed aanvaardbaarder te maken - wat ervoor pleit zo snel mogelijk een geautoriseerde versie op de site van het Instituut voor Oorlogsdocumentatie beschikbaar te stellen.
De discussie is bijzonder actueel nu de Koninklijke Bibliotheek, in het kader van het megaproject Historische kranten, heeft besloten alle periodieke uitgaven uit de oorlogsjaren digitaal toegankelijk te maken. Dat is bijzonder, want voor andere historische tijdvakken moest steeds een selectie van kranten worden gemaakt. Financiële steun vanuit het programma ‘Erfgoed van de Oorlog’ van het ministerie van VWS maakte het mogelijk alle bladen uit de jaren 1940-1945 op het web beschikbaar te stellen: niet alleen verzetsbladen en legaal verschijnende, gelijkgeschakelde kranten, maar ook nazistische publicaties als de NSB-krant Volk en Vaderland, Storm, orgaan van de SS, en het rabiaat antisemitische strijdblad De Misthoorn.
De vraag is of het ooit zo ver zal komen. Het ministerie van Justitie heeft de KB namelijk afgeraden het 'foute’ materiaal online beschikbaar te stellen, omdat ze niet kunnen garanderen dat het Openbaar Ministerie niet zal overgaan tot vervolging van wat het ziet als vermenigvuldiging van strafbare uitingen. Het ministerie van OC&W, hoofdfinancier van Historische kranten, heeft zich inmiddels achter Justitie geschaard, in tegenstelling tot VWS, dat de bibliotheek steunt in haar streven naar openbaarheid van bronnen.
Een vergelijking met de discussie rond Mein Kampf ligt voor de hand. Justitie en OC&W lijken vooral bang voor politieke schade. Want de argumenten zijn zwak, contraproductief zelfs. Veel van het gewraakte materiaal is al lang publiekelijk toegankelijk. Sommige bladen zijn gedeeltelijk al eens in facsimile verschenen, veel SS-materiaal, foto’s en affiches, zijn moeiteloos te vinden in digitale beeldbanken, zelfs op YouTube wemelt het van propagandafilms op al dan niet nazistisch angehauchte sites. Bovendien is al dat foute drukwerk al sinds jaar en dag te raadplegen in bibliotheken en onderzoeksinstellingen. Digitale toegankelijkheid, in een gecontroleerde omgeving, gesitueerd in de context van het oorlogserfgoed, betekent in dat opzicht een verbetering, zowel voor de onderzoekers als voor andere geïnteresseerden.
Er zijn meer principiële bezwaren aan te voeren tegen de opstelling van Justitie en OC&W. Deze impliceert namelijk niet alleen een doelbewust achterhouden van historische informatie, waardoor het onmogelijk wordt kennis te nemen van de motieven en de denkwereld van de aanstichters van de barbarij, maar opent ook de weg voor volstrekte willekeur. Wie trekt immers waar de grens? Zullen straks alleen 'foute’ artikelen doelwit van vervolging zijn of hele jaargangen? Worden straks álle geschriften met nú strafbare opvattingen geweerd, niet alleen antisemitische bladen uit de oorlogsjaren, maar ook publicaties uit voorgaande decennia, zoals die van de hegeliaanse filosoof Bolland of de protestantse roerganger Abraham Kuyper, die zich immers ook bezondigden aan antisemitisme? En wat te denken van racistische geschriften waarin Roma en Sinti als moordenaarsvolk worden getekend, of de ontelbare boeken en pamfletten waarin zwarten als een lagere menschensoort worden weggezet - is de geschiedenis van slavernij voldoende reden om deze geschriften en hun digitale reproductie te verbieden?
De houding van Justitie en OC&W getuigt van weinig begrip van de werking van de hedendaagse mediacultuur. De tijd is voorbij dat de potentiële aantrekkingskracht van nazi-propaganda kan worden ingedamd door het opwerpen van fysieke drempels in de vorm van bibliotheken en onderzoeksinstituten. Zo'n politiek van ontkenning werkt niet en draagt bovendien het gevaar in zich van politieke en juridische willekeur.
Uiteindelijk zou het niet moeten gaan om verbieden, maar om burgers, jong en oud, weerbaarder te maken. Niet door hen bestraffend toe te spreken, maar te leren omgaan met dit soort geschriften en denkbeelden; en niet door steeds dezelfde clichébeelden te laten zien, maar juist door het gif in zijn dagelijkse verschijningsvorm te leren detecteren.