Toneel

Verborgen holocaust

Toneel: De verfilming van ‹Bent› op dvd

De film is in Nederland niet uitgebracht, nu is er de dvd, 25 jaar nadat het toneelstuk het publiek van het Londense West-End en op Broadway schokte: Bent, over de nazi’s en de homo’s. Het toneelstuk kwam in 1979 uit in Royal Court, het Frascati of Mickery van het Londense toneellandschap. De hoofdrol werd gespeeld door Ian McKellen, die er een droomcontract bij de Royal Shakespeare Company voor had opgezegd. Heel snel werd de voorstelling de talk of the town en gepromoveerd naar het hart van West-End. Op Broadway speelde Richard Gere de hoofdrol, Fassbinder zou het stuk verfilmen, met Gere. Toch is Bent (neiging, voorliefde, homofoob slang voor «van de verkeerde kant») van Martin Sherman een ongemakkelijk stuk, evenals de verfilming die er uiteindelijk toch kwam (regie: Sean Mathias, op basis van een scenario van Sherman zelf), die het oordeel van de Nederlandse distributie niet overleefde en nu pas op dvd is uitgebracht.

Bent vertelt het verhaal van de homoseksuele party tiger Max, die in juni 1934 op het verkeerde moment de verkeerde verovering zijn bed in sleurt: een hoog-arische blonde schoonheid, tevens commandant bij de SA, en dat net in de «nacht van de lange messen», Hitlers grote afrekening met de «decadente kliek» rondom Ernst Röhm, homo, SA-chef en groot rivaal van Himmler — die nacht was eerder het decor voor bloedstollende scènes in Visconti’s rolprent La Caduta degli dei. De one-night stand wordt standrechtelijk gekeeld en Max wordt een opgejaagde flikker in het opeens zeer homofobe Berlijn. Uiteindelijk wordt hij op transport gesteld, ontkent in de trein naar het kamp zijn geaardheid, neukt (als «bewijs») het lijk van een joods meisje en krijgt als beloning een gele ster. Wat hem aanvankelijk op de hoon en afkeer komt te staan van zijn medegevangene Horst, een drager van de roze driehoek, het teken dat de nazi’s aan homoseksuele gevangenen gaven. Horst en Max worden in het kamp veroordeeld tot sisyfusarbeid: stapels stenen van de ene kant van een groeve naar de andere dragen, en daarna weer terug, almaar weer. De mooiste scène uit het stuk — en ook in de film is ze keelsnoerend prachtig — is die waarin Horst en Max op appèl staan in de steengroeve, en elkaar met taal tot een orgasme brengen. Kort daarop sterven ze.

Bent (indertijd in Nederland op het toneel gebracht onder de ongelukkige titel De Anderen, met Joop Keesmaat en Siem Vroom) stond in 1979 en in de jaren daarna centraal in de pogingen het feit dat de nazi’s systematisch op homo’s joegen historisch erkend te krijgen. Dat was andere koek dan Siep de Haans hysterische pleidooien voor meer blote billen tijdens de gay canal parade. De verfilming van Bent is een bitter en beeldschoon document. Gay Berlin wordt in grove penseelstreken geschetst, met als epicentrum Mick Jagger als de travestie-ster Greta, met een andere boodschap dan Cabaret-vedette Sally Bowles. Niks life is a cabaret hier: «I cannot love for more than one day/ But one day is enough in this city/ Find me a boy with ocean-blue eyes/ That show no pity.» Maar Greta is een opportunist, net als Max’ oom Freddy, een «in de kast» verscholen «fluff», die geen poot uitsteekt om Max te helpen — deze pluizige Uncle Freddy wordt in de film gespeeld door Ian McKellen, de Max uit de wereldpremière van het stuk. Clive Owen, de Britse cinema- en tv-ster met ogen als karbonkels speelt Max, de mij volkomen onbekende Lothaire Bluteau geeft Horst gestalte. Er zijn — met name in het deel van de film dat in het kamp speelt — geen pogingen gedaan de filmversie van het toneelstuk «op te leuken». Bent is een sober en indrukwekkend document over een lang verborgen open wond in de holocaust.

De dvd van ‹Bent› is in Engeland te bestellen via www.sendit.com, voor bijna twaalf pond (inclusief verzenden — nog slechts beperkt leverbaar). In Amerika bij www.amazon.com of bij 800-buy-movies.com, voor zo’n achttien dollar (exclusief verzendkosten)