Er is sprake van een verval der zeden of van verpreutsing, en beide zijn hoogst verontrustend © Mischa Keijser / De Beeldunie

Hoe is het om hier te staan?’ vraagt de tv-presentator aan een jonge vrouw die onder applaus de opnamestudio heeft betreden. ‘Ik voel me een beetje naakt’, meldt de kandidate. Er wordt gelachen. De presentator buigt zich samenzweerderig naar de vrouw toe. ‘Judith’, fluistert hij, alsof hij haar een geheimpje toevertrouwt, ‘je bént ook naakt.’ Nu klinkt er geschater. Judith staat namelijk poedelnaakt op een podium, voor het oog van de tv kijkende natie, in het bijzijn van de geklede presentator en recht voor een idem kinderpubliek. ‘Dit is dus géén droom’, stelt ze vast. Dat klopt. Judith doet mee aan Gewoon. Bloot, het jeugdprogramma dat de npo afgelopen voorjaar uitzond.

De associatie met een droom is herkenbaar. In onze nachtelijke hersenspinsels is het een terugkerende situatie: geheel of alleen van onderen naakt zijn te midden van aangeklede anderen. En dat jij dan de enige bent die dit in de gaten heeft, en vreest dat de rest het ontdekt. De schaamte die deze nachtmerrie teweegbrengt, zal zo oud zijn als de geklede mensheid. Freud schreef er al over in zijn droomduidingen, al was het begrip ‘naakt’ eind negentiende eeuw al toepasbaar op alleen een onderjurk dragen, of zonder het juiste uniform op een officiële gelegenheid verschijnen. Symbolisch zou de naaktdroom staan voor de ultieme kwetsbaarheid, voor verborgen verlangens, de angst om te falen op het werk of in de sociale interactie. Maar het kan ook simpelweg de verwerking zijn van de dagelijkse activiteit om niet té bloot te verschijnen in een omgeving waar dat ongepast is. Ervoor zorgen dat het laagste knoopje van je décolleté niet openspringt. Dat je niet bloot vanuit de douche de kamer in drentelt als er onverwacht visite is. En je de zomerse naaktfoto’s gauw doorswipet als de buren willen zien hoe leuk het vakantiehuisje was.

Dit kán allemaal materiaal zijn voor een erotische fantasie. Het uitlokken van opwinding speelt zich af op de grenzen van het fatsoen. Maar als het gaat over de regulering van lichaamsvertoon zorgt te veel openbaar naakt vooral voor spanning. Tussen schooldirecties die naveltruitjes voor leerlingen willen verbieden en ouders die daartegen in het geweer komen. Tussen kunstinstellingen die na protesten reclameposters met artistieke geslachtsdelen weghalen en vrijdenkers die daar schande van spreken. Tussen internetgiganten die hun zoekmachines laten aanslaan op verdachte stukken mensenhuid, en tegenstanders van deze censuur. Incidenten worden aangegrepen om aan te tonen hoe slecht het gesteld is met de algehele moraal en de stand van het land. Er is sprake van een toenemend verval der zeden, of van een oprukkende verpreutsing, en dat is dan allebei hoogst verontrustend.

Als het gaat om blootvertoon is de moraal een rekbaar gegeven. Een intermenselijk proces dat afhankelijk is van de situatie en van de betrokkenen, hun meegekregen normen en ontwikkelde opvattingen. Er zijn uiterste grenzen waar een collectieve consensus over bestaat, maar voor de rest zijn er onuitgesproken aannames die per individu of subgroep kunnen verschillen, en die pas expliciet worden als er conflicten over ontstaan.

Volwassenen die door hun jaren-zeventigopvoeding huiselijk bloot als knus of bevrijdend ervaren, kunnen het een zorgelijke achteruitgang vinden als hun eigen tienerkroost zich hysterisch bedekt in de aanwezigheid van een ander gezinslid. Of als een twintigjarige dochter nog altijd razend is dat ze vroeger mee moest naar de naaktcamping waar haar ouders het als kind juist heerlijk vonden. Maar daar spelen ook tijdloze puberale wetmatigheden in mee. Die vermengen zich met grotere machinaties, zoals groepsdruk waardoor basisschoolleerlingen na de gymles niet meer naakt onder de douche willen. En ‘beschermingsdrang’ van officiële instanties die conservatieve weerstand als ondergrens nemen. Afnemers van jeugdtheater bijvoorbeeld, die ouderlijke verontwaardiging of ophef onder jeugdig publiek willen voorkomen, waardoor bij het doorbreken van het naakttaboe de leeftijdsgrens flink omhoog gaat.

De strijd om de (her)definiëring van de blootmoraal spitst zich momenteel toe op de verdwijning van ‘gewone’ lichamen uit de openbaarheid. Dat het papieren jonge-vrouwenweekblad Viva ten onder ging, werd vooral pijnlijk gevonden vanwege de dertigjarige rubriek ‘AnyBody’. Een wekelijkse foto van een willekeurig ontkleed lichaam, met onvolkomenheden als vetrollen, putdijen, ongelijke borsten en uitgezakte billen. Die uitnodigde tot nadere bestudering, vooral door het bijgevoegde tekstje waarin geportretteerden meldden wat ze zelf van hun lichaam vonden: ‘Blij met…/Minder blij met…’ In deze tijd is ‘AnyBody’ belangrijker dan ooit, was het media-commentaar. Dit was het laatste hoekje van de samenleving waar je een ‘normaal’ lichaam kon aanschouwen.

Onvermeld bleef dat ook dit hoekje door de tijdgeest was aangetast. In 2019 besloot de Viva om de geanonimiseerde hoofdloze blootfoto’s paginagroot af te drukken en in kleur. Het eerdere zwart-wit-kiekje was ten voeten uit. Zo zag je alle verhoudingen, en hoe elk individu zijn/haar lichaam droeg was kwetsbaar intiem. De verandering moest volgens de Viva de nadruk leggen op de schoonheid van het diverse lichaam. De kleurenfoto had een geposeerde glamour, en iets opdringerigs. De uitsnede toonde alleen de torso, alsof er nadrukkelijk werd ingezoomd op de geslachtskenmerken.

De rouw om het einde van ‘AnyBody’ viel samen met de lancering van een opvallende reclamecampagne door nfn Open & Bloot, de belangenbehartiger van naaktrecreatie in Nederland. Onder de titel ‘BlootGewoon!’ promoot een serie radio- en tv-spotjes de ontklede vrijetijdsbesteding. ‘Twee-en-een-half miljoen Nederlanders recreëren bloot’, stelt een opgewekte vrouwenstem. ‘In de zon, de sauna of op vakantie. Dit geeft een gevoel van vrijheid.’ Ook in de media-gesprekken hierover werd de verpreutsing van Nederland aan de kaak gesteld. ‘Je ziet bijna geen topless dames meer op het strand’, zei nfn-directeur Christine Koumans in interviews. ‘Jonge mensen zien alleen maar geshopte of gekochte lichamen. Dat is zonde, want ieder lichaam is goed genoeg.’

Het uitventen van fysieke schoonheid op sociale media, de democratisering van de fotobewerkingstechniek en van de lichaamscorrectie-industrie verheffen momenteel een uniforme perfectie tot de norm. De veelvormigheid van het natuurlijke lichaam heeft geen podium. Het achteloze blootkiekje heeft zijn onschuld verloren. De angst is te groot dat daar iemand daar misbruik van maakt. We weten te veel over netwerken van viezeriken en over chantage van puberale grenzenverkenners. Wie zonder bikinitopje op het strand durft te zonnebaden, beseft hoeveel mobieltjes er in de omgeving voorhanden zijn om het beeld te verspreiden. Dat is de appel der kennis die ons uit het blootparadijs verdrijft. Er is zo weinig openbaar blootvertoon dat zelfs saunabezoekers momenteel schroom voelen om zich zonder handdoek in de hittecabine te begeven. Een reclamecampagne die stelt dat dit ‘een gevoel van vrijheid geeft’, ontkent de krachten die de bloterik moet weerstaan.

Uit digitale reacties op de nfn-campagne spreekt een onverholen afkeer van lelijk geachte lichamen, waarbij vooral de vrouwenborst het moet ontgelden: ‘Ik zit niet op hangende memmen te wachten.’ En: ‘Laat je theezakjes maar thuis.’ Heftiger was het protest bij de aankondiging van jeugdprogramma Gewoon. Bloot. De tere kinderziel was hier in het geding. Tienduizend verontruste ouders tekenden op internet tegenpetities. Twitteraars noemden het een ‘walgelijk’ of ‘ziek’ programma en trokken de vergelijking met potloodventers. Presentator Edson da Graça werd bedreigd door figuren die hem ‘een kopje kleiner’ zouden maken. Diverse politici – het was verkiezingstijd – bestempelden het idee om kinderen te confronteren met naakte volwassenen als amoreel. Het zou aanschuren tegen ‘het promoten van pedofilie’, riep Forum voor Democratie. sgp-leider Kees van der Staaij vond dat het kabinet het programma moest verbieden.

Plast een vrouw uit haar vagina? Alleen Milan had het goed. ‘Wéér wat geleerd!’ roept de presentator telkens

Groot was de stilte nadat het programma eenmaal was uitgezonden. Uit Den Haag werd niets meer vernomen. Het daadwerkelijke naaktgebeuren in Gewoon. Bloot háált het namelijk niet bij de verschrikking die tegenstanders voor ogen hadden. Het contrast tussen de ophef vooraf en de stilte achteraf onderstreept wat de geïnterviewde hoogleraar seksuologie Ellen Laan onlangs in het Volkskrant Magazine stelde: het probleem is vooral dat we zo spastisch doen over bloot. ‘We zijn bloot gaan seksualiseren.’

Op tv en in series betreft het enige naakt dat je tegenkomt de liefdesdaad. Game of Thrones stond bekend om het brutale blootvertoon – heerlijk vrij dat in die middeleeuwse fantasy-wereld niemand ondergoed draagt onder de kostuums – maar dat diende de algehele geiligheid. De twee naakten die ongecensureerd door de natuur dartelen in de rtl-datingshow Adam zoekt Eva beoordelen elkaars (vertoonbaar mooie) lichaam op de aantrekkelijkheid van een mogelijke match. In het recente, populaire Discovery-programma Naked and Afraid, waarin een paradijselijk blote Adam en Eva het te druk hebben met overleven in de jungle om bezig te zijn met erotiek, worden hun pikante zones vreemd genoeg juist weer weggeblurd. Dat Tjitske Reidinga begin dit jaar in De K van Karlijn haar blote hangborsten liet zien, werd als dapper beschouwd. Maar die dramaserie gaat over borstkanker, dus Reidinga’s fysieke schaamteloosheid was gemotiveerd en gekadreerd door de ziekte van haar personage.

In de openbare ruimte wordt minimale kledij geassocieerd met sexy zijn. Als een uitnodiging om naar het lichaam te kijken. Vandaar de stress van volwassenen over té jonge meisjes met té korte truitjes en té hoog opgesneden shorts. In een blootreservaat als de naaktcamping is de code nou juist dat er níet naar de lichamen wordt gekeken. Er wordt ook niks over gezegd. Dat kan reuze ongemakkelijk zijn. Als je op de koffie wordt gevraagd bij de aardige buren zit je aan de opklaptafel met koekjes en kletspraat terwijl iedereen negeert dat het gezelschap geen kleren draagt. Of als jouw zoon ’s avonds uit de campingdisco moet worden gevist, en jij spiernaakt een keet in komt vol prepubers die zich voor de gelegenheid leuk hebben aangekleed. En ook dit géén droom is.

Het doel naakt als iets gewoons te promoten, bracht de nfn-campagne blijkbaar in een kramp. Aandacht voor blote geslachtskenmerken was niet gewenst. Maar nu is er in de tv-spotjes van de nfn-campagne geen snippertje naakt te zien, geen blote kont schemert er door het zwemwater. We moeten aannemen dat de recreanten die shampooreclameblij een ‘gevoel van vrijheid’ acteren buiten de beeldkaders ontkleed zijn. Ze zijn ook nog eens van het type jong en glad, dus de vraag is waar de boodschap blijft dat elk lichaam goed genoeg is.

Die boodschap werd absoluut overgedragen in het jeugdprogramma Gewoon. Bloot. De vijf wisselende naakte volwassenen die door een voorbereid kinderpubliek werden bekeken, vormden een levende demonstratie van de menselijke variatie. Minuscule erwtjes, pronte jonge borsten en oudere hangperen. Slurfpiemels, piepkleine knopjes en besneden eikels. Gladde kontjes, ingevallen rimpelbillen en volvette dikke. Blikverruimend – en van groot belang gezien het recente in elkaar slaan door een groepje jongeren van een meisje dat op een jongen leek – was de blootopstelling in de aflevering ‘Transgender’. Daar stond een jongensachtig persoon te kijk die zijn borsten zichtbaar had laten verwijderen maar zijn vulva vrouwelijk had gelaten. En een wulpse dame die vroeger een jongetje was.

Twitteraars noemden het jeugdprogramma Bloot. Gewoon ‘ziek’ of ‘walgelijk’ © NTR/Laura Oldenbroek

Over de uitstalling mocht je ook nog eens praten. De kinderen waren uitgenodigd om alles te vragen wat er in ze opkwam. Zij kwamen uit groep 7 en 8 van de basisschool. Een goed gekozen leeftijd, want onderzoek wijst uit dat kinderen tussen acht en twaalf jaar zich tegenwoordig al ernstig afvragen of hun lichaam wel ‘normaal’ is. Wat vonden de kandidaten zélf van hun blote lijf, was een terugkerende publieksvraag. ‘Ik ben wat voller’, zei Anja terwijl ze wreef over de uitgezakte rollen van haar vrouwenbuik-op-leeftijd. ‘Ik ben er intussen best tevreden mee. Alleen bij een krap rokje bobbelt het alle kanten uit.’ Pieter bekende dat hij graag een grotere piemel had willen hebben. ‘Maar dit is mijn lichaam en het ziet er best oké uit.’ Met de lichtvoetigheid van ‘AnyBody’s’ ‘Blij met…/Minder blij met…’ werden (vroegere) onzekerheden benoemd. De verslapping van het verouderde lichaam maakte de getroffenen hoogstens weemoedig. Galina uit de aflevering ‘Borsten’: ‘Toen ik twintig jaar geleden borstvoeding gaf, waren mijn borsten groot en stevig. Dat voelde wel mooi. Maar ja…’ Presentator Da Graça: ‘Die goede oude tijden!’

De naaktmodellen hadden duidelijk een missie. Op de kindervraag waarom de volwassenen aan het programma meededen, zei oudere heer Ad: ‘Omdat wij het belangrijk vinden dat mensen van jullie leeftijd beseffen dat je lichaam iets is wat je cadeau hebt gekregen bij je geboorte, en waar je gewoon blij mee moet zijn.’ Mooier willen zijn was hier geen reden voor kunstmatige lichaamsverbetering. ‘Niet doen, je kunt er complicaties van krijgen’, luidde het advies aan de kinderen over borstvergroting. Besnijden kon praktisch zijn als je voorhuid niet over je eikel past. Er was in Gewoon. Bloot meer schaamhaar te zien dan in vijf jaar televisie kijken. ‘Schaam je je om hier zo te staan omdat je eh… lang haar hebt?’ vroeg een meisje aan Joyce. Het antwoord was: nee. ‘Ik weet dat ik haar heb, en dat veel mensen het afscheren. Maar ik heb het nou eenmaal en ik omarm het.’

Essentieel aan het oorspronkelijk Deense format is de zorgvuldige introductie van de ontklede volwassenen. Eerst is er een kijkerswaarschuwing: ‘Let op, binnen enkele minuten zijn in dit programma BLOTE LICHAMEN te zien.’ De naaktmodellen betreden de studio in badjassen. Voordat die uit gaan, stelt Edson da Graça in de camera dat een naakte persoon altijd van tevoren moet checken of een ander daar ‘oké’ mee is. ‘Kleed jezelf nooit zomaar uit als iemand dat aan je vraagt. Ook niet als dat online is.’ Pas nadat de aanwezige kinderen en de modellen individueel hebben ingestemd met wat er gaat gebeuren, volgt de onthulling.

Naakt zijn is gewoon, vertelt het programma, maar het is níet gewoon dat een stel vreemde volwassenen zich voor een groep kinderen ontkleedt. ‘Wat gaat er door jullie heen?’ vraagt De Graça na de onthulling eerst aan de kinderen. Een meisje: ‘Ik keek eerst even weg. Je kent ze niet. En dan denk je van eh… ja.’ Het woord ‘seks’ valt in het programma nergens. In de aflevering over piemels zegt Da Graça iets over ‘een baby maken’ bij uitleg over het spermagoedje dat er bij een zaadlozing uit komt. De nadruk ligt op weetjes, een vast onderdeel is een publieksquiz waarbij verkeerde kinderaannames vrolijk worden gecorrigeerd. Plast een vrouw uit haar vagina? Alleen Milan dacht van niet: ‘Er zijn daar meerdere gaten, toch? Niet specifiek één.’ Hij had het goed. ‘Wéér wat geleerd!’ roept de presentator telkens.

Belangrijk in Gewoon. Bloot is de ruimte die er is voor schaamte. Bij de onthulling zoomt de camera niet in op de blote lijven, maar op de publieksgezichten. Op kinderen die door hun handen heen kijken, neergeslagen blikken, rollende ogen en ongemakkelijke grimassen. De presentator blijft bij de kinderen. Meegrinnikend met het meisje dat giechelend ineenkrimpt: ‘Gaat het, Meike?’ Schaamte hoort ook bij de naakte mens, onderstreept het programma. Het bevrijdende van Gewoon. Bloot schuilt in de vrolijkheid daarover. Alle spanning verdwijnt als er gelachen mag worden. ‘Eerst is het heel raar’, verwoordt een jongetje de gedeelde publiekservaring. En daarna denk je: het is eigenlijk… best gewoon.’

Gewoon. Bloot is terug te kijken op npostart.nl