Vergeefse herdenkingen

Op 11 september is het tijdperk van de tiende verjaardagen begonnen. Eerst hebben we de aanval op het World Trade Center herdacht. Deze week die van de aanval op Afghanistan. Over twee jaar is de aanval op Irak aan de beurt, met de eindoverwinning op 1 mei 2003. Dan zien we president Bush weer eens in zijn pilotenpak, hoop ik.

En dan, over tien jaar, herdenken we de dood van Osama bin Laden. Al deze herdenkingsdata kunnen we onder één noemer brengen: ze markeren wel het begin van een nieuwe historische subfase van de strijd tegen het moslimterrorisme, maar het einde is nog niet in zicht. De nog altijd machtigste natie ter wereld is met zijn bondgenoten, ten koste van duizenden gesneuvelde soldaten en honderdduizenden gedode burgers, ondanks nieuwe tactieken en strategieën en onbecijferbare investeringen in militaire operaties en wederopbouw, nog altijd verstrikt in twee uitzichtloze oorlogen. Zou het niet verstandig zijn om behalve het herdenken, ook eens te proberen een geschiedenis van al die vergeefsheid te schrijven?

Het begint bij de moordende bombardementen op het Tora Bora-gebergte in Afghanistan, waar Osama zich zou schuilhouden. Dan wordt Saddam Hoessein ontmaskerd als zijn geheime medeplichtige en als een nog veel gevaarlijker terrorist afgeschilderd. De volgende oorlog begint, de dictator wordt gevangen en opgehangen, en intussen zijn de bevrijders begonnen met het winnen van de hearts and minds van het Iraakse volk. Dan ontdekken we dat er een onoverzichtelijke burgeroorlog is begonnen. Die wordt met een nieuwe strategie bedwongen. Er volgt nog veel meer gedenkwaardigs, en terwijl ik dit schrijf is Irak op z’n best een failed nation. De Amerikanen durven er hun troepen nog niet terug te trekken, uit vrees dat het hele bouwsel weer uit elkaar valt. En in Afghanistan is de oorlog nog volop aan de gang.

Wat een gruwelijk geschiedenisboek zou er over deze afgelopen tien jaar kunnen worden geschreven, of beter een tv-documentaire gemaakt, een uiterst realistische horror story. Waarom wordt dat in Hilversum niet eens geprobeerd? In de archieven ligt langzamerhand een overvloed aan materiaal, en er zijn ook deskundigen die een objectief scenario kunnen schrijven, in Amerika en in Nederland. Waarom wordt het niet gedaan? Ik ben niet iemand die een automatisch wantrouwen tegen ‘de’ media koestert. Ik denk dat er nog voldoende bekwame journalisten en deskundigen zijn die uit deze tragedie van bedrog, vergissingen en vergeefsheid een drama van grote leerzaamheid kunnen samenstellen. Waardoor worden ze dan belet? Heeft zich een houding van gelatenheid van deze kritische klasse meester gemaakt? Zijn ze overmand door een besef van vergeefsheid?

Het is waar. Minstens eenmaal per week lees je vooral in de serieuze Amerikaanse en Britse en soms ook wel in de Nederlandse kranten een artikel waarin wordt uitgelegd dat we de Afghaanse samenleving niet goed begrijpen, dat Pakistan steeds gevaarlijker wordt en hoe we het anders moeten aanpakken. Uit die verzameling analyses en goede raad zou je een afzonderlijk boek kunnen samenstellen. Maar doe het niet, het heeft geen effect. Het lijkt alsof dat wat begonnen is als een dodelijke bedreiging van het Westen in het afgelopen decennium is veranderd in een weliswaar omvangrijk en hardnekkig probleem, maar in principe niet meer dan een rel in een buitenwijk van de westerse samenleving. Het kost mensenlevens en veel geld, maar in deze tien jaar zijn we eraan gewend geraakt. Het speelt geen beslissende rol meer in onze publieke opinie. We hebben belangrijker dingen aan ons hoofd.

En nu is het mogelijk dat we weer praktisch ongemerkt in het volgende stadium van de oorlogen zijn aangeland: dat van de drones, de onbemande, van grote afstand bestuurde vliegtuigjes die automatisch hun bommen laten vallen. De drone lijkt een luxe wapen dat de westelijke geest maximaal aanspreekt: klein, relatief goedkoop, met de geringste risico’s voor de gebruiker en dodelijk voor de vijand. Twee jaar geleden is er een zeer gedetailleerd boek over verschenen, Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century van P.W. Singer. Hij beschrijft onder meer hoe op een luchtbasis in Nevada de dronepiloot zijn bom op een doel in het Afghaans-Pakistaans grensgebied laat vallen. Raak? Dat lees je later in de krant: een gevaarlijke terrorist of een bruiloft.

Singer heeft gelijk gekregen: twee jaar later heeft de drone zich in de nog steeds niet gewonnen oorlog tot een onmisbaar wapen ontwikkeld. In de Herald Tribune van maandag staat een uitvoerig artikel over de drones. Hiermee hebben de Amerikanen een nieuwe manier van oorlogvoering geschapen. Singer wordt geciteerd. Binnen afzienbare tijd is deze geautomatiseerde vliegende bom binnen bereik van alle in een oorlog gewikkelde partijen, voorspelt hij. Klinkt dat geloofwaardig? De Taliban met drones? Bereid je er voor alle zekerheid op voor. Binnenkort is het tien jaar geleden dat we dachten dat de oorlog in Afghanistan was afgelopen.