Column

Verhalen jammen

Literair tijdschrift De Gids ontwikkelde een literaire game: literatuur, maar dan geïmproviseerd. Gids-redacteur Dirk van Weelden legt uit.

Medium screen shot 2013 04 23 at 10.39.56 am

Wat is het tegenovergestelde van improvisatie? Je zou zeggen, het tonen van een werk dat het resultaat is van lange en overwogen voorbereiding, arbeid en verbetering. Vervolgens is het vastgelegd en voltooid verklaard en wordt dan publiekelijk getoond of opgevoerd. We denken aan toneelstukken, conferences, symfonieën en poëzievoordrachten. Al dat voelen en denken, het maken en verbeteren (dat maanden en soms jaren in beslag nam) wordt in een paar minuten, een kwartier of een uurtje op ons afgevuurd. Als het goed gaat worden we overrompeld door de rijkdom en gestroomlijnde expressiviteit van wat de makers hebben uitgevonden.

Maar we willen niet al te duidelijk merken dat hier een nauwgezet voorbereid en ingestudeerd werk wordt geboden. De toneelspelers moeten niet klinken alsof ze zich met moeite de ingestudeerde regels herinneren. De symfonie moet klinken alsof ze spontaan opborrelt uit het orkest. We willen het idee hebben dat wat er bedacht is voor onze ogen en oren gebeurt. We willen geen herhaling, maar juist het tot leven komen van het werk meemaken. Het beste is het als een toneelstuk, een conference en een muziekstuk gebracht worden alsof ze zonder moeite, zomaar, voor onze ogen ontstaan. Het liefst moeten al het zoeken en falen, het polijsten en instuderen zijn weggetoverd. We willen niet minder dan getuige zijn van een wonder. De beste performers kunnen de illusie oproepen dat ze hun dans, muziek en tekst ter plekke scheppen en verzinnen.

Het gekke is dat wanneer we getuige zijn van een improvisatie we die des te beter vinden als ze wat rijkdom, verfijning, opbouw en ontwikkeling betreft juist de aspecten heeft van een terdege voorbereid gedicht, conference of muziekstuk. Naar zinloze herhalingen, vergissingen, slap geklets of virtuoze toonladders willen we niet luisteren. Een improvisatie is beter naarmate de uitvoerenden hun vak en hun instrument/lichaam zo goed beheersen dat ze de indruk wekken ter plekke te componeren, dichten of een choreografie scheppen.

Improvisatie is een spel met het wonder van de inventiviteit, dat alleen maar opzienbarend is als de spelers dankzij hun kennis en vaardigheid (in jaren van studie en oefenen opgebouwd) ter plekke iets moois, grappigs en betekenisvols kunnen laten gebeuren. Improvisatie is een kwestie van snelheid en schijnbare moeiteloosheid. Mensen die vaak en goed improviseren kunnen vooral putten uit een groot repertoire aan voorbeelden, die ze razendsnel kunnen combineren, omkeren, vervormen, verdichten en uitrekken. Die in het moment gemaakte mix levert nieuwe vindingen, combinaties, grappen, melodieën op. Het echte geheim van improvisatie zit in de frase ‘in het moment’. Oftewel de situatie waarin de speler zich bevindt. Wat maakt daar allemaal deel van uit? De plek en gelegenheid (een podium bij de zee, een begrafenis), een nummer of thema dat als uitgangspunt dient, maar vooral: de andere spelers en het publiek. Improviseren is vooral een vorm van communiceren op hoog niveau. Spelen als verhevigde communicatie. De beste improvisatie moet het hebben van het reageren op impulsen om de speler heen, op de vondsten van anderen.

Het bijzondere van jazzmuziek zit ’m precies daarin: de groepsgewijze improvisatie is de norm. De jazztraditie bestaat uit uiteenlopende modellen om collectief te improviseren en dus muzikaal met elkaar en de omgeving te communiceren. Dat vereist meestal een thema, een basisritme, afspraken en tekens. Maar de muziek is op z’n best als die niet meer is dan een opstapje voor de eigen mix, toon en inventiviteit van de spelers.

Literatuur is een kunstvorm waar individuen in afzondering hun scheppingen doen en dan met nauwgezet geredigeerde eindproducten weer naar buiten treden. Improvisatie blijft beperkt tot de vraaggesprekken over het werk. Maar in digitale tijden is het mogelijk om snel en in allerlei vormen samen aan een tekst te werken. Het tijdschrift De Gids heeft het initiatief genomen om een experiment te doen met een online, collectieve, literaire improvisatie. Net als bij een jazzband die gaat jammen zijn er spelregels, een rolverdeling en een uitgangssituatie.

Die start bestaat eruit dat er een spraakmakende alternatieve versie van Mondriaans Victory Boogie Woogie arriveert in de Amsterdamse haven op een schip uit China. Op de website maken schrijvers, redactie en spelers/gebruikers samen een denkbeeldige krant, waarin het verhaal zich ontspint, iedere dag, tien weken lang. Net als in digitale games kunnen spelers opdrachten uitvoeren, waarmee ze geleidelijk steeds meer invloed gaan uitoefenen op de personages en de loop van het verhaal. Dat doen ze door mee te schrijven. Je kunt kiezen of je gedichten, essays of verhalende bijdragen inlevert. Het grote verschil met computerspellen is dat er geen voorgeprogrammeerde ontknoping is. Ook voor de spelleiders is volstrekt onbekend waar het verhaal heen gaat. Doe mee aan de eerste online collectieve literaire improvisatie in de Nederlandse literatuur. Vanaf 8 april op ieder met het internet verbonden scherm.


website: gidsgame.nl