Emissiehandel werkt averechts

Verkopen van lucht

De handel in uitstootrechten van CO2, eind jaren negentig ingezet om klimaatschade te beperken, blijkt effectief milieubeleid juist in de weg te staan. Alleen de financiële dienstverleners gaan ervan blaken.

Medium gettyimages 185641915

‘I Emission Trading’. Van achter het spreekgestoelte kijkt een Italiaanse bankier tevreden naar de titel van zijn powerpointpresentatie, die op het witte doek naast hem staat geprojecteerd. De man heeft een kwartier de tijd om een zaal vol energiespecialisten, handelaars en marktanalisten te vertellen over zijn liefde voor de handel in uitstootrechten van CO2. Hij geeft ter soundcheck twee klopjes op de microfoon en steekt dan van wal. Zijn slides blijken gevuld met complexe diagrammen en intimiderende grafieken. Het gaat over ‘pull-call ratios’, ‘change point analysis’ en een ‘white black swan’. Voor een leek is het grotendeels abracadabra, maar het publiek luistert aandachtig. De bankier besluit met een geruststellende boodschap: ‘Deze markt heeft de toekomst, emissiehandel is here to stay.’

Op woensdag 2 maart hebben zo’n honderd man (de dames zijn op twee handen te tellen) zich verzameld in het Amsterdamse Mövenpick Hotel. Van over de hele wereld zijn ze bijeengekomen voor de tweedaagse Argus Emissions Market. Iedereen die op dit symposium rondloopt houdt zich professioneel bezig met de handel in broeikasgassen. ‘Een unieke netwerkbijeenkomst’, zo prijst Argus, een mediagroep gespecialiseerd in energiemarkten, het evenement aan. De deelnemers hebben 1559 euro betaald om toezichthouders, politici, brokers en traders te horen spreken over de markt voor CO2.

In de conferentieruimte met uitzicht op ’t IJ is het makkelijk te vergeten wat de raison d’être is van het thema van vandaag. Tijdens de officiële sessies komt het in elk geval nauwelijks ter sprake en ook in de gesprekken in de lunchpauzes gaat het vooral over investeringsstrategieën en marktkansen. Toch dient emissiehandel volgens wereldleiders, bedrijven en menige ngo een hoger doel: het is een cruciaal instrument in de strijd tegen klimaatverandering. Alleen als we de uitstoot van CO2 drastisch terugbrengen, kunnen we gevaarlijke opwarming van de aarde nog voorkomen. En om de transitie naar een koolstofarme economie zo soepel en efficiënt mogelijk te laten verlopen zijn er markten opgetuigd. Het onzichtbare en geurloze koolstofdioxide is zo een verhandelbaar product geworden.

Carbon pricing zit in de lift, constateerde de Wereldbank in een vorig jaar verschenen rapport. Wereldwijd zijn er inmiddels zeventien emission trading schemes (ets), die acht procent van de mondiale CO2-uitstoot dekken en een totale waarde omvatten van zo’n dertig miljard euro. Sinds 2005 kent de Europese Unie de grootste koolstofmarkt ter wereld, maar ook landen als Zuid-Korea, Kazachstan en Nieuw-Zeeland en regio’s als Californië en Quebec hebben al een ets geïmplementeerd. Op dit moment kijkt de koolstofbranche vol verwachting naar China, dat druk bezig is met de invoering van een nationaal emissiehandelssysteem.

Het vertrouwen in CO2-markten als oplossing voor het klimaatprobleem is groot. Op de klimaattop in Parijs noemde Barack Obama een prijs op CO2 ‘de meest elegante manier om innovatie te stimuleren en emissies te verminderen’. De president ijvert er al jaren voor om in de Verenigde Staten een nationaal systeem van cap and trade (oftewel een ets) te introduceren, waarbij de overheid een uitstootplafond bepaalt (de cap), emissierechten verstrekt aan de industrie en vervolgens de markt haar werk laat doen (trade). Zo’n constructie leidt, geloven veel beleidsmakers, geheid tot de goedkoopste en meest efficiënte manier om de CO2-uitstoot terug te brengen. Onlangs verklaarde een ambitieuze Sharon Dijksma dat de EU zich onder Nederlands voorzitterschap sterk zou maken voor een mondiale prijs op CO2. ‘Carbon pricing is de sleutel tot het waarmaken van de klimaatafspraken in Parijs’, aldus de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.

Het enthousiasme is opmerkelijk, want de bestaande koolstofmarkten zijn flagrante misbaksels. Vrijwel iedereen die ik voor dit verhaal sprak erkent dat de huidige markten op z’n zachtst gezegd niet naar behoren functioneren en dat emissiehandel tot nog toe nauwelijks winst voor het klimaat heeft opgeleverd. Er zijn te veel uitstootrechten op de markt en de CO2-prijs ligt te laag om investeringen in schone technologie te stimuleren. Schrijnende fraudegevallen bezorgden het imago van emissiehandel diepe krassen (zie kader). Maar, zo zeggen de voorstanders van CO2-markten steevast, dat zijn slechts kinderziektes. Met de juiste ingrepen en aanpassingen gaat de boel vanzelf draaien. Als de parameters eenmaal goed staan afgesteld, gidst de markt ons via de goedkoopste weg naar een duurzame toekomst.

Het krampachtige vasthouden aan een constructie die in de praktijk aan alle kanten rammelt, getuigt van een ideologische tunnelvisie. Klimaatbeleid moet en zal zich conformeren aan de ‘wetten’ van de markt. Het gevolg is een constructie die ondoorgrondelijk is voor burgers, winstgevend voor financiële dienstverleners en nutteloos voor het klimaat. Sterker nog: koolstofmarkten werpen een technocratisch rookgordijn op dat effectief milieubeleid verhindert.

‘Klimaatverandering is het resultaat van het grootste marktfalen dat de wereld ooit heeft gezien’, constateerde de Britse econoom Nicolas Stern tien jaar terug al. Zijn gezaghebbende Stern Report, een zevenhonderd pagina’s tellend boek waaruit dit citaat afkomstig is, betekende een keerpunt in het klimaatdebat. Tot dan toe heerste de gedachte dat ‘groene’ maatregelen de economie zouden schaden. Lord Stern maakte korte metten met dat schrikbeeld en becijferde dat de kosten van daadkrachtig klimaatbeleid veel lager liggen dan de rekening die we uiteindelijk gepresenteerd zullen krijgen als we onverminderd CO2 de atmosfeer in blijven pompen.

De reden dat de markt niet kon voorkomen dat de mens zichzelf op een ecologische ramkoers zette, wist hij, is dat het uitstoten van schadelijke broeikasgassen gratis is. Althans: de kosten van de rampzalige gevolgen – overstromingen, mislukte oogsten, stormschade – komen niet voor rekening van de vervuilende bedrijven, maar van de samenleving als geheel. En dus hebben producenten geen enkele financiële prikkel om de vervuiling tot een minimum te beperken.

Dit inzicht is niet nieuw. Al in 1920 schreef de Engelse econoom Arthur Cecil Pigou over dit soort ‘sociale kosten’ die de markt zouden verstoren. Sindsdien keert de naam van Pigou in de economische wetenschap vooral terug als bijvoeglijk naamwoord. Hij is de geestesvader van de pigouviaanse belasting, waarmee negatieve ‘externaliteiten’ in de prijs opgenomen worden. De accijnsheffing op tabak is een klassiek voorbeeld. Rokers zadelen de maatschappij op met hogere kosten in de gezondheidszorg en om dit te compenseren heft de overheid een extra belasting op sigaretten. Idealiter ontmoedigt de hogere prijs de schadelijke praktijk ook nog eens.

Het bestaan van pigouviaanse belastingen laat zien dat het invoeren van een koolstofprijs niet gelijkstaat aan emissiehandel. Als de overheid simpelweg een belasting heft op CO2 valt er niets te verhandelen. Het geld vloeit direct naar de staatskas. Veel critici van emissiehandel pleiten dan ook voor zo’n CO2-belasting: het is eenvoudiger te implementeren en minder kwetsbaar voor misbruik, betogen zij. Maar hoewel er langzaam steeds meer stemmen opgaan voor een koolstoftaks blijft zelfs bij klimaatbeleid het marktdenken de boventoon voeren. En dat pleidooi voor marktoplossingen wordt niet enkel ingegeven door groene motieven.

Het is, hoe kan het ook anders, de schuld van de Verenigde Staten. Via Skype spreek ik politiek ecoloog Steffen Böhm. Vanuit zijn werkkamer op de Universiteit van Exeter legt de Duitse onderzoeker uit dat de kiem voor emissiehandel werd gelegd tijdens de onderhandelingen voor het Kyoto-protocol in 1997. ‘Op de klimaattop in Japan kwamen de VS tot ieders verrassing plots met het idee van CO2-markten op de proppen. Eigenlijk zat niemand er destijds op te wachten, ook de EU was fel gekant tegen het plan, maar om Amerika te behagen werd het uiteindelijk toch opgenomen in het verdrag.’

Zoals bekend ratificeerden de VS, nota bene de bedenker van het emissiehandelssysteem, het Kyoto-protocol nooit – de EU wel. Sindsdien werpt de EU zich vol overtuiging op als pleitbezorger van het marktmechanisme als ingenieuze oplossing voor het klimaatprobleem. Dat het Amerikaanse plan inmiddels gemeengoed is geworden laat zich volgens Böhm verklaren door het ontstaan van een groen-progressieve coalitie van ngo’s, bedrijven en politici die, in de nasleep van de top in Kyoto, emissiehandel en CO2-markten omarmden. Böhm: ‘De gedachte destijds was: op dit moment is dit de beste, misschien wel enige manier om vooruitgang te boeken. In de kern was de steun van groene groepen voor emissiehandel ingegeven door pragmatisme. Er was onvoldoende politieke wil voor meer ingrijpende maatregelen en op deze manier gebeurde er tenminste iets.’

Die groene alliantie kwam bedrogen uit, schampert Böhm: ‘We zijn nu bijna twintig jaar verder en er is geen enkel bewijs dat de uitstoot van CO2 sneller is teruggebracht door emissiehandel. Het werkt gewoon niet. Alle vooruitgang die we hebben geboekt is te danken aan de opmars van duurzame technologie of de haperende groei van de wereldeconomie. Het heeft niets te maken met koolstofmarkten. Het idee werd door de VS vooral binnengebracht als een vertragingstechniek en nu zitten we ermee opgescheept. Hoe eerder we het concept van emissiehandel overboord zetten, des te sneller we echt voortgang kunnen maken.’

Handel in broeikasgassen wekt vooral de schijn dat er klimaatbeleid wordt gevoerd, maar in de praktijk profiteert het bedrijfsleven en lijdt het klimaat. Neem het Europese ets. In een uitvoerige reconstructie lieten onderzoeksjournalisten van Platform Investico zien waarom het emissiehandelssysteem van de EU uitdraaide op een fiasco (‘Voor iedereen een uitzondering’, gepubliceerd in De Groene Amsterdammer van 27 november 2013). Korte samenvatting: doordat de Europese Commissie haar oren te veel liet hangen naar de industrie werd de markt overspoeld door uitstootrechten en bleef de CO2-prijs belachelijk laag. Deze problemen houden aan. In februari kostte een ton CO2 slechts vijf euro – terwijl de prijs volgens conservatieve schattingen op z’n minst dertig euro moet zijn om duurzame investeringen te stimuleren.

De gedachte achter een CO2-prijs is dat de vervuiler betaalt, maar in de EU bleek emissiehandel voor de industrie een lucratieve bijverdienste. Twee weken geleden presenteerde de ngo Carbon Market Watch nieuw onderzoek waarin werd berekend wat bedrijven hadden verdiend aan emissiehandel: minstens 24 miljard euro. Omdat bedrijven dreigden hun productie naar andere landen over te hevelen waar ze ongehinderd verder konden vervuilen, werden ze aanvankelijk gepaaid met gratis emissierechten. Deze kosteloos verkregen rechten verkochten ze vervolgens aan andere bedrijven, of berekenden ze door aan de consument.

‘Het was een experiment en het heeft jammerlijk gefaald’, zegt Steffen Böhm. ‘Laten we hier alsjeblieft niet nóg meer tijd aan verspillen.’ Voorlopig lijkt zijn hartenkreet aan dovemansoren gericht: niets wijst erop dat politici twijfelen aan de effectiviteit van marktoplossingen. In Europa zoeken ze naarstig naar remedies voor de hardnekkige kwalen en elders worden nieuwe koolstofmarkten in de steigers gezet. Veel van hen zullen ongetwijfeld oprecht geloven in de kracht van de markt, maar Böhm heeft nóg een verklaring: ‘Er zijn zat mensen die er belang bij hebben om dit systeem overeind te houden: handelaars, bankiers, consultants, toezichthouders… Door een soepel draaiende draaideur drukken ze bovendien een flinke stempel op het beleid.’

Het Brusselse hoofdkwartier van de International Emissions and Trading Association (ieta) ligt dicht bij het centrum van de Europese macht. Het Berlaymontgebouw, waar de Commissie huist, en het Justus Lipsiusgebouw, dat onderdak biedt aan de Europese Raad, bevinden zich op een steenworp afstand. De lobbyclub behartigt de belangen van meer dan 150 bedrijven over de hele wereld, waaronder oliegiganten als Shell en BP en energiebedrijven als Eneco en rwe. De missie van de driekoppige dependance in Brussel: het promoten van CO2-markten als dé oplossing voor het klimaatprobleem.

‘Wij vertegenwoordigen de stem van het bedrijfsleven, om ervoor te zorgen dat het beleid dat ontwikkeld wordt rekening houdt met de wensen en noden van de industrie’, zegt Sarah Deblock, hoofd van ieta Brussel. Een week eerder zag ik haar in Amsterdam debatten modereren in het Mövenpick Hotel (ieta was organiserend partner van de conferentie). Ondanks haar jeugdige leeftijd kent Deblock de Brusselse arena goed: ze liep een tijdje stage bij de Europese Commissie en werkte vervolgens voor een europarlementariër van de liberale alde-groep. Nu verkondigt ze met verve de boodschap van haar klanten: ‘Een groot voordeel van een markt is dat je handel kunt drijven.’

Deblock weigert te spreken over een ‘falen’ van de emissiemarkten. Liever heeft ze het over ‘uitdagingen die aangepakt moeten worden’. Oké, erkent ze, de koolstofprijs ligt erg laag en er is een flink overschot aan de aanbodzijde, maar dat zijn slechts ‘ontwerpfouten’ die weggewerkt moeten worden. De markt blijft het beste instrument om CO2-uitstoot terug te dringen, gelooft Deblock. Ze somt de voordelen op: ‘Het is de minst kostbare optie, het geeft bedrijven flexibiliteit en het is de enige optie die verzekert dat je een concreet milieudoel haalt.’

Dat laatste argument wordt geregeld aangehaald door de voorstanders van emissiehandel. Met een cap stel je een harde bovengrens aan de vervuiling. Het ideaalbeeld van milieueconomen klinkt dan ook aanlokkelijk: een wereldwijd systeem van cap and trade zou al het andere rommelige klimaatbeleid in één klap overbodig kunnen maken. Als we het mondiale koolstofbudget (de hoeveelheid CO2 die we nog mogen uitstoten om onder de 2-graden grens te blijven) als uitstootplafond zouden nemen, hebben we de klimaatcrisis afgewend. Zo blijf je immers gegarandeerd binnen de veilige marge, kunnen politici achterover leunen en zorgt de markt voor de rest. Deblock: ‘Met een emissiehandelssysteem laat je de markt bepalen hoe bedrijven hun uitstoot terugbrengen. Je hebt geen politici nodig die zich daarmee bemoeien.’

Het Schotse industriestadje Grangemouth is op een tragische manier verbonden met het Braziliaanse plaatsje São José do Buriti. In de documentaire The Carbon Connection zien we hoe een groepje inwoners van Grangemouth op een dag een videoboodschap uit Brazilië krijgt. De lokale plattelandsbevolking vertelt over een schrijnend tekort aan water. Oeroude bossen, die door de gemeenschap worden gebruikt voor voedsel en medicijnen, sterven af en boeren hebben moeite hun gewassen en vee in leven te houden. De problemen begonnen, vertelt een vrouw, toen in 2001 werd gestart met de grootschalige aanleg van eucalyptusplantages. Van de 123.000 hectare die São José do Buriti omvat, wordt nu een derde ingenomen door eucalyptusbomen.

‘Alle vooruitgang die we hebben geboekt is te danken aan de opmars van duurzame technologie. Niet aan koolstofmarkten’

Die plantages worden mede mogelijk gemaakt door oliemaatschappij BP: om de buitensporige CO2-uitstoot van hun Schotse fabrieken te compenseren draagt het Britse concern financieel bij aan het planten van bossen in Brazilië. Bomen nemen namelijk CO2 op. Dat de monocultuur de plaatselijke flora en fauna vernietigt en de bewoners opzadelt met waterschaarste is voor BP van ondergeschikt belang. ‘Ze vervuilen in het Noorden en wij, hier in het Zuiden, worden verplicht om de rommel op te ruimen’, verzucht een dame van middelbare leeftijd.

De inwoners van Grangemouth besluiten eveneens met de camera hun kant van het verhaal te tonen. Ze zijn aangedaan door het verslag uit São José do Buriti en willen op z’n minst duidelijk maken dat zij niet medeplichtig zijn aan de misère daar. Eerder zijn ze lotgenoten, want het leven in Grangemouth, laten ze zien, is ook bepaald geen pretje. Het stadje van achttienduizend inwoners is omringd door petrochemische industrie, waaronder een van de grootste olieraffinaderijen van Europa, die van BP.

Medium rtx11ay7

Het pittoreske van het Schotse landschap wordt in Grangemouth ruw verstoord door het apocalyptische van de zware industrie: als de wind verkeerd staat hangt er een onbestemde geur in de straten. En je hoeft maar een blokje om te rijden of je auto zit onder een laag fijnstof, vertelt een lokale bewoonster. ‘Op een gegeven moment kleurde de vacht van mijn hond zelfs groen.’ Haar twee kinderen hebben, als zovelen in Grangemouth, ademhalingsproblemen. Met de eucalyptusplantages in Brazilië is niemand geholpen, toont de film – ook de Schotten hadden liever gezien dat BP de vervuiling bij de bron had aangepakt. Norman, wiens vader jarenlang voor BP werkte, legt de vinger op de zere plek: ‘De sleutel tot emissiereducties is het daadwerkelijk reduceren van emissies; emissiehandel is nergens een gemakkelijke oplossing voor.’

De documentaire (geproduceerd door de ngo Carbon Trade Watch) toont de minder fraaie kanten van offsetting: het compenseren van CO2-uitstoot door elders ter wereld ‘duurzame’ projecten te financieren. Door het planten van bossen, aanleggen van waterkrachtcentrales of het stimuleren van efficiënter energiegebruik kunnen bedrijven extra koolstofkredieten verkrijgen die ze kunnen inzetten als ze hun uitstootlimiet dreigen te overschrijden. Niet zelden levert het schimmige praktijken op, waarbij de milieuwinst op z’n minst twijfelachtig is, of zelfs mensenrechten in het gedrang komen. Zoals de verhalen uit Grangemouth en São José do Buriti zijn er talloze. Sinds het Kyoto-protocol de weg vrijmaakte voor het outscourcen van emissiereducties hebben ngo’s flinke misstanden aan het licht gebracht. Waar de Wereldbank dit soort handel in koolstofkredieten faciliteert, wordt het toezicht overgelaten aan het maatschappelijk middenveld.

Voor politiek ecoloog Steffen Böhm is het een pijnlijke illustratie van wat hij ‘koolstoffetisjisme’ noemt. ‘Alles, ook andere broeikasgassen, wordt gemeten in CO2, alles is uit te drukken in cijfers en financiële waarde’, zegt Böhm. ‘Dit soort milieubeleid heeft een enorm nauwe blik op ecologische rijkdommen.’ Bossen en oceanen worden gereduceerd tot opslagplaatsen voor koolstofdioxide. Waar en door wie er wordt vervuild en hoe dit wordt teruggebracht of gecompenseerd maakt niet uit – CO2 is CO2. Door deze bril bekeken is het volstrekt logisch dat de uitstoot van een petrochemische fabriek in Schotland zich laat wegstrepen tegen het planten van eucalyptusbomen in Brazilië.

‘Eigenlijk zijn degenen die dit verzonnen hebben vrij briljant. Hoe kóm je erop een markt te creëren rond zo’n complex thema?’ Matthias Lievens zit aan de ontbijttafel in de zonovergoten keuken van een rijtjeswoning in Gent. Naast hem staat Anneleen Kenis. Ze knikt instemmend terwijl ze haar zeven maanden oude dochtertje heen en weer wiegt. In 2012 publiceerde het duo – hij politiek filosoof, zij psycholoog, beiden actief in allerlei sociale bewegingen – het boek De mythe van de groene economie.

‘We wilden een structurele analyse geven van het klimaatprobleem en een zorgwekkende trend in de milieubeweging aankaarten’, vertelt Kenis. ‘In de aanloop naar de klimaattop in Kopenhagen in 2010 zag je dat het klimaatbeleid enorm werd gedepolitiseerd. Het idee van: laten we allemaal samenwerken. Plots werden bedrijven als Coca-Cola als de grote partner gezien in de strijd tegen klimaatverandering. Veel ngo’s gingen daarin mee.’ In hun boek laten Kenis en Lievens geen spaan heel van deze strategie: ‘de groene economie’ maakt de natuur tot koopwaar en presenteert enkel valse oplossingen. Het boek legde de worstelingen binnen de klimaatbeweging bloot en ontketende, met name in Vlaanderen, een hevige discussie. De stevige boodschap werd hun, zelfs door veel milieubewuste medestanders, niet in dank afgenomen. Lievens: ‘Mensen van de groene partij vonden dat wij maar wat vanaf de zijlijn stonden te roepen, terwijl zij voortploeteren in de modder.’

In het systeem van emissiehandel komt in hun ogen alles samen wat er mis is met het huidige klimaatbeleid. Het gevecht voor een leefbare planeet wordt uitbesteed aan de markt. Het wordt voorgesteld als een technische uitdaging die met politiek-neutrale instrumenten te lijf kan worden gegaan. ‘Klimaatverandering is een collectief en structureel probleem’, zegt Lievens. ‘Om dat aan te pakken moet je maatschappelijke infrastructuren veranderen: internationale handel, het energiesysteem, hoe steden ontworpen worden. Dat vergt een politieke keuze van de samenleving. Maar wat gebeurt er? Het probleem wordt geïndividualiseerd. Individuele actoren – consumenten, bedrijven, investeerders – moeten duurzame keuzes maken. En om hen daartoe aan te sporen wordt een spel gecreëerd met ontzettend ingewikkelde regels. Het is een anoniem systeem zonder zichtbare bestuurders.’

‘Het is een teken van een kapitalisme in crisis’, vervolgt Kenis. ‘Het kapitalisme is altijd op zoek naar nieuwe afzetmarkten, maar die zijn steeds lastiger te vinden. Met emissiehandel is er een nieuw potentieel ontdekt: je gaat de lucht vermarkten. Het is een absurde doortrekking van de marktideologie. Honderd jaar geleden had niemand dit toch kunnen bedenken?’

In plaats van de fundamenten van het economische systeem kritisch tegen het licht te houden, wordt klimaatbeleid zo ontworpen dat het perfect binnen de bestaande kaders past. Met de handel en speculatie in emissierechten wordt er zelfs een nieuwe manier gecreëerd om geld te verdienen. Maar als klimaatverandering inderdaad het resultaat is van een gigantisch marktfalen, zoals Nicholas Stern betoogt, is het dan geen waanzin om een nieuwe markt op te tuigen om de mankementen te verhelpen?

‘Kijk’, probeert Sarah Deblock me te overtuigen op het kantoor van ieta, ‘het probleem is niet de markt. Het probleem is het politieke ambitieniveau. Dat is de reden dat de prijs nu zo laag ligt.’ De suggestie is dat de markt heldere en doeltreffende oplossingen biedt. Het enige waar we politici voor nodig hebben is om het ontwerp van de emissiemarkt te vervolmaken. De markt moet sturen, niet de overheid. Het delven van kolen moet niet worden verboden, het moet onrendabel worden gemaakt door financiële prikkels. Politici worden zo verlost van lastige beslissingen: ze kunnen wijzen naar de markt als semi-autonoom mechanisme, die bepaalt hoe wij de overstap naar duurzaam maken. Andere maatregelen zouden de marktwerking kunnen verstoren.

Natuurlijk heeft Deblock een punt: uiteindelijk komt het aan op politieke ambitie. Maar schuilt hierin niet precies de tegenstrijdigheid? De markt zou bedrijven en consumenten vrijwaren van politieke bemoeienis, maar in de praktijk blijkt constant politieke inmenging nodig om de gewenste uitkomsten te realiseren. (Wat de ‘gewenste uitkomsten’ zijn is natuurlijk ook een politiek vraagstuk.) In de EU zijn politici na ruim tien jaar nog druk bezig om de onvolkomenheden in het marktontwerp te verhelpen. In 1944 schreef de Hongaars-Amerikaanse econoom Karl Polanyi al dat ‘het idee van een zelfregulerende markt een krachtige utopie impliceerde’. Die wijsheid komt bij een puur artificiële constructie als het ets extra pijnlijk aan het licht.

Op de Argus Emissions Market probeer ik in de koffiepauzes een praatje aan te knopen met de aanwezige ‘CO2-professionals’. Ik ben benieuwd of deze mensen, die hun brood verdienen met emissiehandel, ook geloven of ze zo een bijdrage leveren aan een betere toekomst. De meesten blijken niet zo happig op een gesprek met een journalist. Een man van mede-organisator Intercontinental Exchange wimpelt me af met de verontschuldiging dat hij instructies heeft meegekregen niet met de pers te praten. Een vrouw van de European Energy Exchange wil me wel te woord staan, maar waarschuwt bij voorbaat dat ze me waarschijnlijk niet veel verder kan helpen. Op haar visitekaartje staat ‘marktanalist’, maar wat dat precies inhoudt blijkt te ingewikkeld om uit te leggen aan een buitenstaander. Over de effectiviteit van de bestaande emissiemarkten kan ze geen uitspraken doen. ‘Ik werk voor een marktplaats. CO2 is voor ons gewoon een obligatie.’

De koolstofmarkt lijkt te functioneren in een financiële bubbel – volkomen losgezongen van een zichtbare zorg om het milieu. Het baart Anneleen Kenis en Matthias Lievens zorgen, want wie begrijpt er nog iets van dit klimaatbeleid? Emissiehandelssystemen zijn ontstellend complex, wie zich wil verdiepen in de werking ervan zal zich eerst een flinke lijst afkortingen en economisch jargon eigen moeten maken. Een behoorlijke drempel, zelfs voor een geëngageerde burger. Dit is precies wat Lievens bedoelt met de depolitisering van klimaatbeleid, zegt hij. ‘Om wezenlijke veranderingen teweeg te brengen heb je maatschappelijk draagvlak nodig. Maar als je met dit soort systemen blijft werken zul je dat nooit creëren.’ Kenis: ‘Bedrijven hebben hier ook een strategisch belang bij. Ze proberen klimaatbeleid bewust op een complexe en technische manier te regelen, zodat het voor het grote publiek lastiger wordt protest te organiseren. Tegen een vervuilende fabriek in je buurt kun je gaan demonstreren, maar hoe doe je dat tegen een abstracte constructie die nauwelijks te doorgronden is?’

Toen Sarah Deblock voor ieta begon te werken merkte ze pas hoe taai de materie daadwerkelijk is. ‘Ik dacht dat ik wel wat van het ets af wist, ik werkte immers voor een parlementariër die rapporteur was op dit onderwerp. Maar van de technische details had ik geen benul. Europarlementariërs hebben de neiging zich vooral op de politieke dimensie van emissiehandel te richten.’ Soms kost het haar moeite om op verjaardagsfeestjes uit te leggen wat ze precies doet, lacht ze. ‘Het lukt me wel, hoor. Maar het is een uitdaging. Het is een moeilijk onderwerp, maar het belangrijkste is dat het ets inmiddels bij bedrijven is doorgedrongen. ceo’s zijn zich ervan bewust dat er nu een prijs op CO2 staat.’

Het technische discours rondom CO2-markten dreigt ook de omvang van het klimaatprobleem te verhullen. Neem het meest utopische scenario: een wereldwijd systeem van cap and trade. Als het emissieplafond daadwerkelijk laag genoeg zou worden gelegd om een klimaatcatastrofe te voorkomen, zou dat een radicale herinrichting van de wereldeconomie betekenen – geen wonder dat dit scenario politiek volstrekt onhaalbaar is. Bedrijven juichen emissiehandel nu toe omdat hun bedrijfsmodel niet in gevaar wordt gebracht, als ze het slim spelen kunnen ze zelfs wat extra winst maken. Maar hun enthousiasme zou in dit scenario rap verdwijnen: waarschijnlijk zouden veel van de klanten van ieta, die nu lobbyen voor een marktoplossing, het roer drastisch moeten omgooien of de deuren kunnen sluiten.

Om diezelfde reden staan Kenis en Lievens weifelend tegenover een CO2-belasting, een alternatief dat door veel kritische stemmen in de milieubeweging wordt aangedragen. Het is een stuk beter dan een ets, erkennen ze. Het is transparanter, de hoogte van de prijs is een direct gevolg van een politiek besluit. En doordat het handelselement geëlimineerd wordt is het minder fraudegevoelig. Maar een koolstoftaks is niet zaligmakend, zegt Lievens. ‘Het veronderstelt dat een graduele verandering nog mogelijk is, maar daar hadden we dan al decennia eerder mee moeten beginnen. De CO2-prijs zou nu zo hoog moeten zijn dat het een regelrechte crisis teweeg zou brengen.’

Linksom of rechtsom, serieus klimaatbeleid vormt een gevaar voor gevestigde belangen. De confrontatie is lang genoeg uit de weg gegaan, menen Kenis en Lievens, de strijd met de fossiele industrie mag best wat steviger worden aangebonden. Een koolstoftaks blijft een prijsprikkel, liever zien ze maatregelen die de bijl aan de wortel van het probleem zetten: het sluiten van kolencentrales of wetten die het delven van kolen of boren naar olie simpelweg verbieden. Maar enig pragmatisme is hun niet vreemd. Kenis: ‘Wij uiten in ons boek stevige kritiek op het marktmechanisme, maar ik geloof ook niet dat morgen de revolutie komt. Tot die tijd is een CO2-belasting misschien nog niet zo’n gek idee.’

In de lobby van het Mövenpick Hotel tref ik Morten Markus, onderuitgezakt in een felrode lounge-stoel. De laatste sessies van de Argus Emissions Market zijn in volle gang, maar Markus heeft genoeg gezien. De Noor van middelbare leeftijd is naar Amsterdam afgereisd om zich op emissiehandel te oriënteren, vertelt hij. Met zijn bedrijf Cleanworld handelt hij al jarenlang in groene certificaten van Noorse waterkrachtcentrales. Hij heeft hart voor de groene zaak, verzekert hij me – al ruim twintig jaar is hij als ondernemer bezig met duurzame projecten. ‘In principe is de markt het beste instrument om CO2-uitstoot te reguleren’, zegt hij. Dat er nog een hoop misgaat komt doordat zo’n stelsel ‘lastig te implementeren is’. Maar Markus houdt goede hoop. Voordat hij met pensioen gaat wil hij zijn handel uitbreiden naar emissierechten. ‘Het is mijn ambitie om te helpen de wereld veilig achter te laten voor mijn kleinkinderen én daarmee wat geld te verdienen.’ Maar, zo geeft hij lachend toe, op de koolstofmarkten gebeurt voorlopig vooral dat laatste.


Fraude

Eind 2012 deed de Duitse politie een inval bij het hoofdkantoor van Deutsche Bank in Frankfurt. Tientallen medewerkers werden verdacht van het faciliteren van belastingontduiking door gesjoemel met emissiehandel. Kort nadat Deutsche Bank in de zomer van 2009 de CO2-markt betrad, zou de bank door middel van een ‘btw-carrousel’ bedrijven hebben geholpen de Duitse belastingdienst te misleiden, waardoor de fiscus meer dan tweehonderd miljoen euro ten onrechte zou hebben uitgekeerd. Door emissierechten in een grensoverschrijdende keten te verhandelen, ontvingen bedrijven restitutie voor btw die ze nooit hadden afgedragen. De medewerkers van Deutsche Bank zouden moedwillig hebben meegewerkt aan de zwendel en profiteerden door persoonlijke bonussen. Momenteel loopt er een zaak tegen acht van hen.

De aanklacht tegen Deutsche Bank maakt deel uit van een breder onderzoek naar grootschalige btw-fraude met emissierechten: Europol schat dat de EU-lidstaten door carrouselfraude in totaal vijf miljard euro aan belastinginkomsten zijn misgelopen.


Beeld: (1) Petrochemische industrie in Grangemouth, Schotland (Jeff J Mitchell / GettyImmages); (2) 3 juli 2013. In het Europees Parlement in Straatsburg wordt gestemd over een plan om de koolstofprijs in het ETS van de Europese Unie te verhogen (Vincent Kessler)