Belabberde bedrijfsvoering bij welzijnsconcern Alcides

Verlammende welzijnsgreep

Bij Alcides, het grootste welzijnsconcern van het land, is de bedrijfsvoering niet op orde. Ellin Robles, de directeur van een der werkmaatschappijen die na openlijke kritiek op non-actief is gesteld: «Alcides is een parasitair systeem.»

AMSTERDAM — «Bonaparte oprotten!» Het melkertpersoneel van welzijnsorganisatie Alcides-Zuidoost was razend en demonstreerde. 350 medewerkers, drie directeuren, managers en ondernemingsraad eisten het vertrek van bestuursvoorzitter Albert van Wingerden van het Alcides-concern en rehabilitatie van hun directeur Ellin Robles, die op non-actief was gezet. De bijnaam Bonaparte ontleent de baas aan zijn gestalte en dictatoriale neigingen. Begeleid door trommels stond het personeel die 27ste juni aan de voet van het zwartglazen kantoorpaleis in Amsterdam-Zuidoost, gelegen tussen Cisco Systems en Versatel. Snel deed de portier het gebouw op slot.

Alcides, met tweeduizend werknemers de grootste «brede» welzijnsorganisatie van het land, heeft financiële problemen. Bestuursvoorzitter Van Wingerden wil niettemin «toonaangevend» zijn, zei hij op 25 juni in een interview met Zorg en Welzijn: «Voor een sterke concurrentie positie heb je massa nodig, die verwerven we in snel tempo.»

De concurrentie is ontstaan doordat overheden de kinderopvang en andere vormen van welzijnswerk tegenwoordig aanbesteden. Dat dwingt deze publieke organisaties om hun bedrijfsvoering efficiënt in te richten en hun diensten tegen een goede maar realistische prijs aan te bieden. Met zijn agressieve groeistrategie moet Alcides zijn overhead dus scherp in de gaten houden om te kunnen profiteren van beoogde schaalvoordelen. Bovendien is het welzijnswerk ook inhoudelijk aan het veranderen: de overheid verlangt dat projecten meetbare resultaten én de gewenste maatschappelijke effecten hebben. Een aantal grote welzijnsinstellingen werkt nu met evidence based methoden en systemen om verantwoording af te leggen aan doelgroepen en subsidiegever.

Vergeleken met andere grote instellingen is Alcides («De sterke») achtergebleven. In 2001 zei Van Wingerden zijn omzet binnen vijf jaar minstens te willen verdubbelen. Dat leek te lukken, tot dit voorjaar bleek dat het concern afstevende op een verlies van 3,5 miljoen euro.

Alcides ontstond in januari 2001 door een fusie van drie Amsterdamse welzijnsorganisaties: Buurtwerk Zuidoost, Welzijn Rivierenbuurt en Welzijn Buitenveldert. In september 2002 nam Alcides het failliete Opmaat in Emmen over (330 medewerkers). Dit jaar volgde het eveneens failliete Welzijn Zeeburg (321 medewerkers, van wie er 250 over gingen). Ook op Curaçao is Alcides actief. En binnenkort gaat het in IJburg het welzijn op poten zetten.

Albert van Wingerden begon als opbouwwerker in Appingedam en werkte daarna in Emmen, waar hij zijn (nu ex-)vrouw Ria Voppen ontmoette. Zij werd later directeur van Welzijn Buitenveldert en dus zijn fusiepartner. Hij werkte als coördinator van het welzijn in Purmerend en als directeur van een stedelijke welzijnskoepel. In 1987 werd hij directeur van Buurtwerk Zuidoost. Bij de fusie in 2001 werd Van Wingerden voorzitter van de raad van bestuur van het nieuwe Alcides. Het andere lid, de ex-directeur van Welzijn Rivierenbuurt, werd verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering. Voppen werd hoofd Planning & Control.

In maart vorig jaar liet Van Wingerden per brief aan het stadsdeel weten dat er financiële problemen dreigden te ontstaan. Intern kwamen deze vorig jaar augustus aan het licht, toen de werkmaatschappij Zuidoost een nieuwe directeur kreeg: de flamboyante Surinaamse Ellin Robles. Zij werkte voordien als directeur van de Hortus Botanicus, professionaliseerde ooit de blijf-van-m’n-lijf huizen en was oprichter van het allochtonenoverleg op het Amsterdamse stadhuis. Direct na haar aantreden riep Ellin Robles de managers bij elkaar om over de financiën te praten. De economie raakte in een recessie, er kwam een kostenverhoging in de kinderopvang aan en het vorige kabinet wilde het stelsel van melkertbanen (ID’ers) inkrimpen.

Robles kon met de cijfers van het hoofdkantoor niet uit de voeten: «We kregen niet inzichtelijk wat de inkomsten waren per productgroep. Ik had 7,8 miljoen euro omzet, maar volgens Planning & Control was dat 9 miljoen. Dus moest ik ook meer aan de overhead bijdragen. De raad van bestuur heft die over de verwachte omzet. Die kan bij de subsidietoekenning lager uitvallen. Bij de interne begrotingsvaststelling voor 2003 kreeg ik te horen dat ik elf procent overhead moest betalen, later werd dat twaalf procent. Nog later bleek dat we in werkelijkheid minimaal negentien procent betaalden, soms zelf meer dan honderd procent. En dat over een miljoen dat ik niet had!»

Om het overheadpercentage te illustreren: het kringloopbedrijf Alcides Hergebruik, waar 84 ID’ers werken in een maatschappelijk activeringstraject, krijgt 247.000 euro subsidie, waarbij huur en exploitatiekosten zijn inbegrepen. Aan overhead moet het ruim drie ton betalen. «Het moge duidelijk zijn», zegt Robles, «dat het hoofdkantoor geld uitgeeft dat niet wordt gedekt.»

Afgelopen maart deelde de raad van bestuur intern mee dat in 2002 verlies was gedraaid. Samen met haar managers stelde Robles vier bezuinigingsscenario’s op, die door Van Wingerden van tafel werden geveegd. Niettemin maande Robles de medewerkers en managers tot loyaliteit aan de raad van bestuur en het stadsdeel.

Out of the blue presenteerde Van Wingerden, sinds april het enig overgebleven lid van de raad van bestuur, op 16 juni een nieuwe organisatiestructuur aan zijn directeuren: niet langer een concern met werkmaatschappijen per locatie of werksoort, maar een moederbedrijf met twee «strategische» business units: kinderopvang en welzijn, plus een facilitaire dienst waar onder ook personeelszaken en financiële zaken en communicatie vallen. Overleg met de ondernemingsraad was er niet geweest. Robles: «Het was een overval.»

De ondernemingsraad had voor 19 juni al een personeelsbijeenkomst belegd over de gedwongen ontslagen. Vlak voor deze vergadering liet Van Wingerden een interne nieuwsbrief uitdelen. Nog afgezien van de reorganisatie moest bij de 121 reguliere banen in Zuidoost anderhalf miljoen worden bezuinigd en op de 229 ID’ers nog eens twee miljoen. Minimaal één buurthuis zou dichtgaan. Bedragen voor bezuinigingen op het hoofdkantoor werden niet genoemd.

’s Avonds luidde Ellin Robles de noodklok in een commissievergadering van de deelraad Amsterdam-Zuidoost. Door de financiële crisis kon ze niet garanderen dat haar werkmaatschappij de verwachte opbouwwerkinzet kon leveren. Er waren drie vacatures en de raad van bestuur vond dat ze die maar moest opvullen door intern te schuiven, desnoods met collega’s zonder de vereiste competenties. Door deze sanering, waarschuwde Robles, liep Zuidoost het gevaar dat het welzijnsaanbod in elkaar zou storten.

Sinds haar aantreden had Robles tevergeefs aangedrongen op een gesprek met het stadsdeel over de prestatieafspraken. Het zat haar dwars dat het in juli 2002 door het nieuwe stadsdeelcollege aangekondigde financiële onderzoek niet van de grond kwam. Van Wingerden had zich daardoor in zijn goede naam aangetast gevoeld en dreigde advocaten op het stadsdeel af te sturen. Welzijnswethouder Ronald Neslo (GroenLinks) was daartegen niet opgewassen. Zijn ambtenaren lieten de zaak lopen.

Die avond barstte in de deelraad de bom. Robles onthulde dat zij vanaf november vertrouwelijke gesprekken had gevoerd met Neslo en vanaf april met de stadsdeelvoorzitter Elvira Sweet (PvdA). Maar het dagelijks bestuur had dit nooit aan de raad gemeld en ontkende op de hoogte te zijn van de crisis. Daags erna berichtte Het Parool dat Alcides in de problemen zat. Zodra de e-maileditie verscheen, zette Van Wingerden «namens de raad van bestuur», namens zichzelf dus, Robles op non-actief wegens haar «negatieve» betoog in de deelraadscommissie.

De klokkenluider werd vervolgens per brief uit haar functie ontheven. Het hoofdkantoor weerspreekt dit. Maar het personeel heeft wel een spreekverbod. Volgens deelraadslid Mart van de Wiel (Leefbaar Zuidoost) heeft Van Wingerden «Ellin Robles onderschat. Ik zag haar op de dag van de demonstratie op AT5, ze sprak als Stokeley Carmichael, de leider van de Black Panther.»

De bezuiniging op de melkertbanen houdt in dat de jaarlijkse achttienhonderd euro overheadvergoeding volgend jaar wordt teruggebracht tot duizend euro per ID’er. Werkgevers mogen ID’ers niet langer tot 125 procent van het minimumloon betalen. Dat wordt 115 procent. Onbekend is, ook bij het stadsdeel, hoeveel ID’ers doorstromen naar een reguliere baan. Wel staat vast dat de verhouding tussen ID’ers en professionals is scheefgegroeid. Dat maakt Alcides kwetsbaar.

Robles: «Van Wingerden zegt nu dat er bovenop het loon en de overhead nog eens 3600 euro per jaar per ID’er moet terugkomen, bijvoorbeeld uit de barverkopen. Dat bedrag is tot stand gekomen om zijn hoofdkantoorbegroting sluitend te krijgen.» Ze betwist dat de bezuiniging op de ID-subsidie verband houdt met de financiële problemen, zoals Van Wingerden zegt. Wethouder Rob Oudkerk (PvdA) van Amsterdam deelt haar opvatting. Volgens Robles kampt Alcides met «het klassieke welzijnssyndroom. De bedrijfsvoering is niet op orde en onze offertes zijn te laag. We kopen zwakke broeders op terwijl we zelf zwak zijn. Alcides is een parasitair systeem, de top zuigt de werkmaatschappijen net zo lang uit tot hij eruit heeft gehaald wat hij nodig heeft. Het concern is log en megalomaan.»

Toen de gevraagde rapportages niet kwamen, besloot Robles zelf cijfers op te stellen. Ze keek in de begroting van haar opdrachtgever, het stadsdeel. Robles: «De taakstelling was 1,7 miljoen omzet uit activiteiten, barverkoop en zalenverhuur. Dat kon ik nooit halen: een jongerencentrum of buurthuis is geen commerciële instelling. Bovendien worden die centra gerund door ID’ers. Je kunt de lat niet te hoog leggen. Ook moet je niet vergeten dat de buurthuizen vooral arme mensen aantrekken. Je kunt geen twee euro voor een pilsje vragen. Van Wingerden vindt van wel. Ik kom op 1,1 miljoen baten. Dat scheelt zeshonderdduizend euro.»

Robles dacht zo’n twee ton in euro’s te kunnen besparen door efficiënter te werken: «Ga ik verder, dan pleeg ik roofbouw. Het ziekteverzuim is nu laag, het zijn allemaal mensen met hart voor de wijk. Salarissen staan vast en het stadsdeel vraagt marktprijzen voor de huur van de gebouwen. Het enige wat je kunt beïnvloeden zijn de kosten voor energie, kantoor en organisatie. Je zou daarbij de dure adviseurs en interim-managers niet moeten overslaan. Van Wingerden heeft het hoofdkantoor opnieuw laten inrichten in de huisstijl. Hoe dikker hij doet, des te meer wij moeten omzetten.»

In april verscheen vervolgens een rapport van organisatieadviesbureau Berenschot, waarin 74 welzijnsinstellingen worden vergeleken. Wat bleek? Van Wingerden verdient ruim een ton. De gemiddelde welzijnsdirecteur bij grote instellingen niet meer dan 58.000 euro. De overhead van Alcides is eveneens hoger dan elders in de sector. Zo besteedt Alcides voor 439.000 euro uit aan P&O-adviseurs en -managers (gemiddeld is dat 3800) en 211.000 euro aan externe financiële controllers en salarisadministratie (gemiddeld: 16.400). De facilitaire dienst van Alcides kost per jaar 568.000 euro. Bij vergelijkbare instellingen is dat 22.200. Nog een detail: aan automatisering geeft Alcides ruim acht ton euro uit (gemiddeld is dat 142.000), terwijl het aantal beeldschermen per personeelslid er de helft tot tweederde lager is dan gebruikelijk in dit werk. En de klap op de vuurpijl: de kostenverdeling tussen centraal en decentraal niveau is bij Alcides opgelopen tot tachtig tegen twintig procent, elders is dat 42-58 procent.

Deelraadslid Mart van de Wiel van Leefbaar Zuidoost, in het dagelijks leven werkzaam bij de afdeling jeugdbeleid van Almere, concludeert daarom: «De basis, P&O en boekhouding, was kennelijk niet op orde bij Alcides. Die expertise moet je in huis hebben, anders heeft uitbesteden geen zin en wordt de post fusiebegeleiding een bodemloze put.»

Het hoge kostenniveau bij Alcides is te verklaren. Het hoofdkantoor werkt met een systeem van gedwongen winkelnering. Alcides heeft een eigen ICT-afdeling, maar daar werken geen gespecialiseerde mensen. Telkens als er een storing is, moeten er externe krachten komen. Verder is er een afdeling voor al het drukwerk, die duurder, trager en minder professioneel werkt dan commerciële bedrijven.

Albert van Wingerden wil niet reageren op de cijfers en de interpretatie ervan. De voorlichter geeft als reden de «complexe materie» en «interne afspraken». Van Wingerden ontkent de liquiditeitsproblemen. Voorzover die er zijn, liggen ze aan de negatieve publiciteit, waardoor de crediteuren nu allemaal tegelijk aankloppen. Tegen Het Parool zei hij dat het verhaal over de te hoge overhead een «mythe» is. Wel geeft hij toe dat de managementinformatie ontoereikend was. Dankzij professionele financiële procedures en richtlijnen, verzorgd door adviesbureau Improfin, zou het nu op orde zijn. Omdat de jaarrekening 2002 nog niet klaar is, is het resultaat nog niet zichtbaar. Volgens een woordvoerder van Improfin werden de problemen veroorzaakt doordat het hoofdkantoor van Alcides werd «gesaboteerd» door werkmaatschappij Zuidoost. Die beweert het omgekeerde.

Nog steeds rommelt het in de Alcides-top. Ria Voppen heeft het zinkende schip verlaten en gaat nu freelance voor de organisatie werken. Ter vervanging van haar en Robles zijn interim-managers aangetrokken. Ook is er een nieuwe interim-manager bedrijfsvoering gekomen op de plaats van de met een handdruk van 218.000 euro opgestapte medebestuurder van Van Wingerden. Nog altijd ondertekent de laatste alle brieven met: «Namens de raad van bestuur, de voorzitter». Statutair kan dat. Als sterkste partner bij de fusie eiste hij de tekenbevoegdheid op.

Van Wingerden stelt Robles verantwoordelijk voor de problemen in Zuidoost. «Ze is aangenomen om de organisatie op orde te brengen. Daarin is zij niet geslaagd», zei hij tegen Het Parool. Robles op haar beurt meent dat Alcides onder de prijs werkt en dat het stadsdeel daaraan gewend is geraakt. Toen zij onlangs een kostendekkende offerte indiende voor acht nieuwe voorschoolgroepen, nam de desbetreffende ambtenaar achter haar rug contact op met Van Wingerden om te onderhandelen over een lagere prijs. Van Wingerden ging akkoord.

«Als van Wingerden te weinig rekent», reageert deelraadslid Van de Wiel, «dan weet hij niet hoe je een deal moet sluiten. Hij had tegen het stadsdeel moeten zeggen: voor die prijs doen we het niet. Maar hij zit in het old boys’ network van de PvdA, is bang vrienden te verliezen.» De bestuurscultuur in Zuidoost is verziekt. Wethouders, deelraad, ambtenaren en maatschappelijk middenveld houden elkaar in een verlammende greep. Binnen elke geleding maakt de PvdA de dienst uit. «Het grote verdriet van Zuidoost is die vervlechting», zegt Van de Wiel. «Als wij Ronald Neslo willen aanpakken omdat hij geen voortgang boekt en zijn ambtenaren niet aanstuurt, gaat de PvdA er pal voor liggen. Die gedoogt de zwakke Neslo om de VVD, de andere coalitiepartner, kalt te stellen. Er is een sfeer van als jij valt, val ik mee.»

In de raadsvergadering van 24 juni vroegen Leefbaar Zuidoost en andere oppositiepartijen welke acties Neslo had ondernomen. Was de mondelinge toezegging van Van Wingerden dat de subsidie daadwerkelijk in Zuidoost wordt uitgegeven hard? Zijn de jaren 2001 en 2002 door Alcides conform de subsidieverordening afgerekend? Waarom is dat beloofde financiële onderzoek er nog steeds niet? En kunnen de buurthuizen open blijven? Eind juli kreeg de oppositie antwoord. Het stadsdeelbestuur ontwijkt alle vragen over Alcides. Voor de oppositie is de maat vol: in de raadsvergadering van 28 augustus gaat de beuk erin.

Blijkens een intern memo van Van Wingerden ligt het onderzoek van Twynstra Gudde inmiddels bij het stadsdeelbestuur. Van Wingerden noemt het rapport «ondeugdelijk» en «schadelijk» en weigert te reageren. Hij wil «desnoods» via juridische weg voorkomen dat het naar de deelraad gaat. Van de Wiel: «Ik maak me zorgen over het welzijnswerk in Zuidoost. Het monopolie van Alcides is niet gezond. Van Wingerden heeft te weinig kennis van wat er in politiek Den Haag gebeurt, hij heeft niet geanticipeerd op de moeilijke tijden in de kinderopvang en de gesubsidieerde arbeid. In plaats van een grote intensieve veehouder te worden, kun je ook biologisch gaan boeren en een niche in de markt bedienen.»

Ook Robles wil terug naar een wijkgebonden organisatie: «Welzijnswerk is kleur bekennen. Waar sta je voor, voor wie werk je? Albert van Wingerden zegt: wij bedienen ook de koopkrachtige vraag. Hij vergelijkt de maatschappelijk zwakkeren met losers, hij ontkent de ongelijkheid. Maar wij zijn er om mensen in een achterstandspositie te helpen emanciperen.»

De Stokeley Carmichael van Zuidoost is opgelucht dat ze weg is.