Non-quiz ‘De zwakste schakel’

Verlangen naar glitter

De populaire BBC-quiz The Weakest Link — te zien bij RTL4 in een Neder landse versie — breekt bijna alle regels van het genre. Maar een ding blijft het zelfde: het ritueel smachten naar seks en geld.

1982 — Amerika is in de ban van een blondine, zoals vaak in zijn geschiedenis. Nu gaat het om Vanna White, assistent van presentator Pat Sajak in het spelprogramma Wheel of Fortune. Vanna is de Marilyn Monroe van de arbeidersklasse. Iedere avond betovert ze miljoenen kijkers met haar onschuld, seksuele aantrekkingskracht en een duivelse suggestie van intelligentie. Ze wordt een ster: gastspeler in films en tv-series en auteur van een heuse bestseller, Vanna Speaks. In 1987 vindt het weekblad Newsweek dit alles aanleiding voor een voorpagina-artikel over haar leven en werk. Niet slecht voor iemand die «bordjes omdraait». Althans, zo typeert Nederland het talent van zijn eigen Vanna: de eveneens blonde Leontien Ruiters van Rad van Fortuin. Als het programma van het scherm verdwijnt, heeft de vaderlandse «bordjesomdraaier» niets om op terug te vallen qua carrière, behalve een potsierlijk preutse lingeriereportage in Playboy en talloze roddelbladenfoto’s wegens haar huwelijk met popzanger Marco Borsato. Toch belichamen Vanna en Leontien de ideologie van de quiz, die tegelijk het motto van die tijd is: de jachtige zucht naar seks, geld en consump tiegoederen.

De jaren negentig blazen de glitter van de blondines weg. Ongecompliceerde vrolijkheid maakt plaats voor ironie, cynisme en donkere, anti-materialistische thema’s. Series en films als de postmodernistisch zelfbewuste The X-Files en het werk van David Fincher, met name Fight Club, vertegenwoordigen het wegvallen van narratieve samenhang en het vervagen van genregrenzen. Tekenend voor de fragmentatie is het feit dat The X-Files bijna wekelijks in een andere vorm is gegoten, van computerspel tot sitcom. Zo ontstaat in het fin de siècle een voedingsbodem voor creatieve opleving, zowel in Hollywood als op het gebied van televisiedrama. Steeds minder is er plaats voor een «minder waar dig» genre als een traditionele quiz, met daarin de simpele verlokking van een Vanna of Leontien.

Maar nu staat de quiz als massaal volksvermaak opnieuw in de culturele belangstelling, in de extreem gemuteerde vorm van The Weakest Link. Deze razend populaire quiz van de BBC is te zien in 34 landen. Het programma breekt op het eerste gezicht alle regels van het genre. Belangrijkste troef: presentatrice Anne Robinson en haar vele klonen. Deze sm-meesteressen in zwarte lederkleding boren verschrikte deelnemers de grond in als ze niet in staat blijken de quizvragen correct te beantwoorden. In Nederland neemt Chazia Mourali, ex-AT5 en Volkskrant-columnist, de verbale zweep ter hand in De zwakste schakel. Opvallend is dat Anne én Chazia zich profileren als feministische presentatoren die wars zijn van dat ordinaire bordjesdraaien. Maar zijn ze werkelijk bevrijd van seksuele clichés? Veelbetekenend is dat er een nieuw woord in omloop is, en wel in de invloedrijke kolommen van tvbabes.nl, dat schrijft: Chazia Mourali is een «quizbabe».

Toen Charles van Doren, literatuurdocent aan Columbia University, in de jaren vijftig op de voorpagina van Time verscheen, werd hij niet verheerlijkt om zijn literaire capaciteiten. Nee, deze zoon van een van Amerika’s bekendste families werd beroemd wegens zijn deelname aan de televisiequiz Twenty-One.

Dat waren de gloriedagen van het quizgenre. Programma’s als Twenty-One, The $64,000 Question en Tic Tac Dough spraken massaal tot de verbeelding van het Amerikaanse volk. Kijkers kregen maar niet genoeg van deelnemers als Charles van Doren en Herbert Stempel en hun fenomenale kennis. Des te groter was de ontnuchtering toen bleek dat de omroep NBC de vragen in Twenty-One vooraf verstrekte aan onder anderen Van Doren en Stempel. Een strafrechtelijk onderzoek en parlementaire enquête volgden. NBC ontkende alles. Maar de bewijzen voor de corruptie waren onomstotelijk. Het Twenty-One-schandaal betekende het einde van de quiz als genre dat tot de verbeelding van miljoenen mensen kon spreken.

De val van Charles van Doren illustreert de bekendste stelling over het genre, geponeerd door John Fiske: quizzen zijn allego rieën van de kapitalistische ideologie. Deelnemers hebben in principe gelijke kansen op het bereiken van sociale, materialistische en economische doelen. Maar in de kapitalistische maatschappij gaat het om het overleven van de sterkste. Dat uit zich in het competitie-element van het spel. Hierbij bestaat een connectie tussen seksuele begeerte en consumentengoederen. In traditionele quizzen vertegenwoordigen zowel mooie vrouwen (Leontien/Vanna-figuren) als mooie mannen (de Amerikaan Pat Sajak en zijn Nederlandse Rad van Fortuin-kloon Hans van der Togt) deze connectie. Voor de kijker veranderen aanlokkelijke mensen in abstracte symbolen van seksuele/materialistische begeerte. We willen Leontien of Hans, en dus ook een ijskast, een televisie of een miljoen gulden. Domme, lelijke mensen zonder economische of sociale status zijn niet begerenswaardig — ze zijn ongewenste vreemdelingen in de consumptiemaatschappij.

Dit alles vindt plaats binnen de context van het spel, dat volgens Johan Huizinga, in Homo ludens (1949), de kern bevat van de menselijke culturele ervaring. Het meest opvallende aan zijn theorie is dat het spel gescheiden is van het echte leven. Zoals een kind precies weet wat het verschil is tussen een sprookje en de dagelijkse werkelijkheid, zo is de spelende mens zich bewust van het imaginaire karakter van het spel. Huizinga: «Voor verantwoordelijke volwassen is het spel een activiteit waarzonder ze heel goed kunnen leven. Het spelen is overbodig. De behoefte daartoe is slechts dwingend in die zin dat het spelen genotvol is.»

Maar is het spel tegenwoordig gescheiden van het echte leven? Allerminst, in Nederland. Hier is het spel het echte leven. De Nederlander heeft als geen ander op de wereld tijd en geld om te spelen. Dat geeft zin aan zijn bestaan. In De Staatsloterijshow is de studio een ultramoderne tempel waarin de deelnemers met religieuze toewijding materialistische doelen nastreven. Als dansers om een gouden kalf bewegen ze in dit soort spelprogramma’s tussen extremen, van bloed serieus vragen beantwoorden om geld te winnen tot carnavaleske excessen waarbij ze tot alles bereid zijn om hun consumentendromen te vervullen. Ze verlangen naar de glitter van de bordkartonnen sets. Maar deze onechte glans signifieert een leeg leven van eindeloos spelen. Wanneer je naar de «shows» kijkt, avond na avond, waan je je in een surrealistische wereld, in een Buñuel-film, El Ángel Exterminador bijvoorbeeld, die de mens laat zien als gevangene op een hels feest waar geen ontsnapping mogelijk is.

Een diamanten armband flonkert, donkere ogen staren uit een bleek gezicht. Een leren jasje kraakt als de «quizbabe» het podium betreedt: Chazia Mourali, meesteres van haar domein, geconstrueerde femme fatale, personage dat zich zoals Bram Stokers Lucy transformeert van lieftallig Victoriaans meisje tot bloeddorstige, nymfomane vampier. De zweep klapt. «Jij bent de zwakste schakel. Tot ziens!»

Chazia heeft samen met Anne Robinson slechts één rolmodel: special agent Dana Scully van The X-Files. Alledrie hebben precies hetzelfde kapsel: kort, zakelijk. Op internet luidt de slogan van de vele bewonderaars van actrice Gillian Anderson: «smart is sexy». Klopt: Chazia en Anne stellen niet alleen de vragen, ze doen ook alsof ze alle antwoorden kennen. En zoals Chazia en Anne is Scully altijd in zwart gekleed, vaak in leren jassen. En zoals Chazia en Anne staat ook Scully’s relatie tot andere mensen doorgaans in het teken van een machtsstrijd. De slogan van de Gillian Anderson-fans zou eigenlijk moeten zijn: «macht is sexy». Daar gaat het om in De zwakste schakel, wat eigenlijk de omgekeerde wereld is. Immers, de erotiek van de blon dines van weleer, gekleed in de typisch zoete pastelkleuren van de jaren tachtig, zat ’m in hun onderdanigheid. Nooit zeiden Vanna en Leontien een woord; nooit maakten zij een deelnemer belachelijk. Ze lachten alleen maar lief. Maar toch: Chazia en Anne zijn net als Vanna en Leontien objecten van seksuele begeerte. In een recente aflevering van De zwakste schakel blijkt dat op hilarische wijze: de slome Sietze (leert voor leraar scheikunde) stemt een vrouw weg. Chazia: «Sietze, heb je iets tegen blondines?» Sietze: «Nee, ik houd van rood…» Chazia, die rood haar heeft, reageert zonder blikken of blozen: «Met slijmen zal je er nog bedrogen van afkomen!» Vergis je niet: de quizbabe heeft de macht.

Behalve de ongewone psychoseksuele relatie tussen de kijkers en deelnemers en Chazia en Anne bevat de quiz het basiselement van het genre: het ritueel smachten naar geld. Zoals De Staatsloterijshow is De zwakste schakel een spel met vaste regels dat op vaste wekelijkse tijden wordt gespeeld. En bij De zwakste schakel speelt geld ook een hoofdrol. Na elke ronde kastijdt Chazia de deelnemers, omdat ze niet genoeg geld hebben gespaard, omdat ze niet genoeg vragen correct hebben beantwoord. De zondebok heet de «zwakste schakel». En die moet eruit. In onze maatschappij zijn gelijke kansen een wassen neus — het gaat om het overleven van de sterkste.

Dat maakt De zwakste schakel een curieus fenomeen: progressief en vernieuwend wat betreft het quizgenre en de rol van vrouwen erin, maar ideologisch op dezelfde golflengte als Rad van Fortuin. Zo lijkt het wel of het anti-materialisme van de onzekere jaren negentig tijdelijk was, of de jaren tachtig geruisloos overvloeien in de nieuwe tijd. Maar nu gaat het zoeken naar seks en geld en producten gepaard met verbetenheid en ernst. Het spel is het leven. En dat is een huiveringwekkend idee. Het lukt je niet honderd euro te sparen? Chazia: «Jij bent de zwakste schakel. Tot ziens!» En als deelnemer aan deze maatschappij krimp je ineen. Sorry, sorry. Ik beloof een betere consument te zijn, Chazia, ik beloof beter te sparen, zodat ik kan zijn zoals jij, Chazia, in je wereld van glitter, met je armband, je naaldhakken, en je prachtige, donkere ogen.