Toneel - Macbeth

Verlies heeft geen vorm

De oervorm van het verhaal over de Schotse generaal Macbeth, die samen met zijn vrouw de koning vermoordt, zelf de troon verovert en iedereen die tussen hem en de troon in staat om het leven laat brengen, komt voor in de historische kronieken over het oude Britse rijk.

De heksen die de toekomst van Macbeth voorspellen, verbranden in die versie aan het begin een pop van de oude koning Duncan. Er is dus al een vorm van actief verzet tegen de vorst. Shakespeare kon dat gegeven in zijn stuk niet gebruiken: het hof van de zittende koning had dat in 1606, het jaar van de wereldpremière, nooit goed gevonden. Er was immers net een terroristische aanslag op koning en parlement verijdeld. Schrijver Jamal Ouariachi en regisseur Lucas De Man hebben in hun nieuwe versie van Macbeth (Zuidelijk Toneel) de heksenprofetie verlegd naar anonieme ondernemingsmachten, die in een door opstanden geteisterd land samenzweren tegen hun vorst. De oude koning wil vrede, voortzetting van de oorlog is voor de ondernemers echter lucratiever. Generaal Macbeth is deel van hun schaakspel.

De voedingsbodem voor de angst en stress van Macbeth ligt in deze bewerking elders. Hij heeft zijn zoon verloren in de oorlog, daarvoor houdt hij zijn vorst persoonlijk verantwoordelijk. Hij heeft in die oorlog genocide gepleegd. Zou hij nu koning worden, dan zou hij op politieke onschendbaarheid kunnen terugvallen. Maar eigenlijk wil deze Macbeth helemaal niks meer. Hij is in de rouw om zijn gesneuvelde zoon. Alleen hij weet niet hoe dat moet, rouwen. Of zoals zijn collega Banquo het zegt: ‘Verlies heeft geen vorm. Je kunt niemand dwingen tot rouw.’ Zijn huwelijk ligt aan diggelen. Zijn vrouw, Lady Macbeth, wil hun relatie herstellen. Zij heeft daar zelfs een koningsmoord voor over.

Ziehier het vernuftige spel dat de bewerkers (en hun adviseur Tom Blokdijk) spelen. Ze halen de figuur Macbeth als het ware uit de sfeer van wichelroedes en abstractie, naar het terrein van persoonlijke dilemma’s en een vrij harde macchiavellistische belangenstrijd. Slimmer willen zijn dan Shakespeare heeft iets hachelijks, maar is niet kansloos. Zeker als het brede politieke gebaar wordt ondersteund vanuit persoonlijke tragiek. In deze versie ligt het accent op de permanente aanwezigheid van de gesneuvelde zoon aan de zijde van zijn getormenteerde vader. En op de grote kracht waarmee Lady Macbeth (een wonderschone rol van Saskia Temmink) de oorlog uit haar man, en haar man uit de oorlog wil sleuren. Beide lukt niet. Want ook dat is de tragiek van de Macbeth-figuur (Mark Kraan): hij is reddeloos verloren voor hij aan zijn werk begint. De belangenvervlechtingen om hem heen zijn onontwarbaar. Zeker met dat rouwende traumahoofd van hem.

Uiteindelijk moet Lady Macbeth ook de ultieme verlossing bezorgen. De beklemming aan het slot is cynisch en hard. Als er niet hoog wordt ingezet op verandering, dan verandert er ook niks. Daarin blijft Shakespeare, ook in bewerking, meedogenloos. Het Grote Mechaniek van de Macht is een tredmolen die lastig te stoppen blijkt.


Macbeth speelt nog t/m 13 mei door het hele land. Speellijsten: hzt.nl