Verlos ons!

De grote truc van De dood van Iwan Iljitsj is dat je aanvankelijk denkt dat het een cynisch verhaal zal zijn. Op de eerste bladzijde wordt vermeld dat zijn collega’s hem graag mochten, maar als een van hen de overlijdens­advertentie leest: ‘De eerste gedachte van degenen die in de kamer waren, was dus, toen zij het overlijdensbericht van Iwan Iljitsj hoorden, welke betekenis dit zou hebben voor de mutatie of promotie van henzelf of van hun kennissen.’





De mens is een cynisch dier. Vervolgens maakt Tolstoj – want hij schreef het – een rondje door de kamer. Fjodor berekent meteen dat hij promotie maakt en achthonderd roebel meer gaat verdienen. Pjotr denkt dat hij bij promotie zijn zwager kan overplaatsen uit Kaloega. ‘Wat zal mijn vrouw blij zijn. Nu kan ze niet meer zeggen, dat ik nooit iets voor haar familie doe.’

Maar dit is Tolstoj en Tolstoj is zelden cynisch. Dus wat volgt is het verhaal van de ziekte van Iljitsj, zijn angst als zijn ziekte zich uitbreidt, zijn woede op zijn familie als ze hem niet genoeg medelijden tonen, maar uiteindelijk ziet hij hun zenuwen, hun angst en medelijden, en weet hij dat het beter is voor hen wanneer hij sterft. ‘Hij wilde dat zeggen, maar had er de kracht niet toe. Trouwens, waarom nog iets zeggen? Ik moet het doen?’

Ik las ooit in een zomervakantie alle korte verhalen van Tolstoj en dan kom je dit vaker tegen: in het meest menselijke vindt hij een soort martelaarschap. Iljitsj is het beste voorbeeld, zijn dood heeft iets glorieus, een verlossing voor zichzelf en alle anderen. Het fijne is dat als je Tolstoj redelijk onbeschreven leest, je ervan staat te kijken hoe direct hij is, hoe helder, hoe natuurlijk. ‘Als de wereld zichzelf zou schrijven, zou het de stem van Tolstoj hebben’, is de bekende observatie. Het fijne is ook dat Tolstoj zo’n niet te missen moraal bevat, eentje die je nog zelden tegenkomt in de literatuur, namelijk dat de mens te verlossen is. Dat het leven geen in elkaar gedrukt bestaan is, maar iets wat leidt naar een apotheose, hoe intern of persoonlijk die ook kan zijn.

Kun je dat nog vinden in hedendaagse kunst? Muziek? Toneel? Film? Zijn we te wereldwijs en postmodern en sarcastisch geworden om op verlossing te durven hopen? Zou je vandaag nog een novelle als De dood van Iwan Iljitsj kunnen schrijven zonder door recensenten als naïef en sentimenteel te worden weggezet? Toen ­Willem Jan Otten zijn Libris Prijs winnende Specht en zoon schreef, over, banaal samengevat, een schilderij dat zijn eigen creatie en zijn eigen vuurdood aanschouwt, werd het door ten minste één recensent gezien als ‘een poging zieltjes te winnen’.

Is dat zo? Is het onheus je lezer, of luisteraar, of kijker, een verlossing voor te schotelen, toon je hem dan een kunstwerk of probeer je hem voor je eigen karretje te spannen?

De nieuwste aflevering van het aaa-festival gaat over die vragen. Iedereen wil gered worden. Iedereen zoekt ergens verlossing. Gelukkig zijn de verkiezingen net achter de rug.


AAA Festival Muziek en Kunst

Het AAA Festival is een samenwerking van het Koninklijk Concertgebouworkest met andere Amsterdamse instellingen rond eigentijdse kunst en muziek. AAA wil verrassende bruggen slaan tussen eigentijdse muziek en andere kunstdisciplines, tussen kunstenaars, publiek en de actualiteit in het maatschappelijk debat. Zes keer per jaar worden concerten gegeven rond een bepaald thema. Elke AAA bestaat uit een concert door het Koninklijk Concertgebouworkest, concerten en/of films op diverse locaties, een lezing in SPUI25, een vrijdagmiddag­programma met beeldende kunst, muziek en debat en een afsluitende Late Night.


Verlos ons!

Het AAA Festival draait deze keer om een spiritueel en filosofisch thema: verlossing. Een term die voor velen verbonden blijft met het christelijke geloof, van het ‘verlos ons van den boze’ uit het Onze Vader tot de idee van een verlossende god. Als muzikaal uitgangspunt fungeert het werk Tod und Verklärung van Richard Strauss waarin de uiteindelijke scheiding van lichaam en ziel in een majesteitelijk slot verklankt wordt: de verheerlijking. Strauss werd sterk beïnvloed door Schopenhauer. Deze Duitse denker dichtte kunst een grote waarde toe als brenger van een tijdelijke verlossing uit de bijna onontkoombare levensdrift waaraan wij mensen onderworpen zijn.

Brengt liefde verlossing? De hedendaagse Duitse componist Jörg Widman liet zich in zijn werk Teufel Amor op zijn beurt inspireren door een verloren gegaan gedicht van Schiller. Er wordt hierin een monument voor de liefde opgetrokken, maar het duivelse blijkt er onlosmakelijk mee verbonden te zijn.


AAAfestival.nl

Het AAA Festival wordt vanaf seizoen 2012-2013 mede mogelijk gemaakt door Stichting Ammodo en de Stichting Donateurs Koninklijk Concert­gebouworkest.