Vermeer op video

Er valt best iets aan te merken op het World Wide Video Festival dat zojuist in Den Haag zijn dertiende editie beleefde. Maar omdat er mensen zijn - mensen die de dienst uitmaken - die vinden dat het niet nodig is dat er nog dertien afleveringen zullen volgen, sta ik even stil bij iets dat ik niet had willen missen. Het voordeel, misschien zelfs het belang van een jaarlijks festival voor de videokunst is dat het je de gelegenheid geeft het werk van bepaalde videasten op de voet te volgen.

Zo kon ik in Den Haag, absoluut tot mijn genoegen, een nieuwe video zien van Breda Beban en Hrvoje Horvatic, een kunstenaarspaar dat een decennium lang vanuit Zagreb wondermooie video’s de wereld instuurde en de laatste jaren in ballingschap vanuit Engeland opereert. Hun laatste video, Absence, She Said, geeft op een bijna abstracte manier hun ervaring weer met de toestand van exil. Wat mij zo bevalt aan het werk van Beban & Horvatic is dat het door zijn beheerstheid, rust, zorgvuldigheid en droevige toon tegengesteld is aan de opgefoktheid, bombast en opgewonden vrolijkheid van al te veel videoprodukties. Beban & Horvatic tonen aan dat het medium video ook zeer geschikt is voor intiem en poetisch werk.
Absence, She Said weet in het kwartier dat het lang (of zo je wilt kort) is een gevoel van duur te bewerkstelligen. Het bestaat voor een deel uit een collage van verstilde stedelijke impressies en voor een ander deel uit opnamen, soms extreem close gemaakte opnamen, van een vrouw alleen. De beelden zijn soms zeer fotografisch en klassiek. Je voelt Vermeer. Het licht speelt een hoofdrol. Een hoofdrol die maakt dat bij het juiste avondlicht zelfs de landingsbaan van een vliegveld mooi is, of een nat wegdek, of een ophaalbrug, of welk ander onderdeel van een grauw stedelijk landschap ook. Het mooiste beeld is dat van twee motorrijders op een leeg industrieterrein die langzaam om elkaar heendraaien in een traag-sierlijke pas de deux. Er is geen commentaar of dialoog. De vrouw en de (haar) wereld zwijgen. Een enkele dichterlijke zin verschijnt sober in witte letters op een zwart beeld. De titel wordt gevormd door de eerste drie woorden van de eerste van die paar zinnen. De geluidsband is voor de muziek.
Beban & Horvatic hebben de beelden nauwelijks elektronisch gemanipuleerd. Soms is er wat meer kleur, soms verglijdt het naar zuiver zwart-wit. Maar de muziek is, weliswaar op een ingetogen en passende manier, wel elektronisch bewerkt. Een mooi melancholisch strijkkwartet van Dmitri Sjostakovitsj werd met behulp van Conor Kelly bewerkt tot een klaaglijke, soms bijna science- fictionachtige ondergrond.
Absence, She Said is een visuele en poetische versmelting van documentaire en fictie. Het innerlijke beeld van een vrouw, een displaced person, in een haar vreemd, maar o zo algemeen stadslandschap. De video is zeker gevoed door autobiografische elementen, maar Beban & Horvatic hoeden zich voor anekdotische effecten. Ze laten zich ook niet dwingen om de op de achtergrond zeker spelende verscheuringen in hun voormalige vaderland Joegoslavie expliciet te verbeelden. Absence, She Said is daardoor niet alleen de verbeelding van de ontworteling van een Sloveense vrouw in Engeland, maar ieders ontworteling.
Omdat hun verfijnde werk zich stilistisch moeilijk laat plaatsen in de context van de videokunst, zijn er pogingen ondernomen om hun video’s te bestempelen als ‘cinematografisch’. In het (toch nog altijd eerbiedwaardige) Sight & Sound werd hun werk vergeleken met de films van Robert Bresson, Carl-Theodor Dreyer, Andrej Tarkovski en Jean-Marie Straub & Daniele Huillet. Dat is zeker geen schande, want dit zijn tenslotte de cineasten die de cinema hebben herijkt en naar een ander plan hebben verheven, maar het doet geen recht aan het specifieke van de produkties van Beban & Horvatic. Omdat zij hun eigen medium, dat van de videokunst, hebben herijkt. Alleen al om het werk van Beban & Horvatic te kunnen blijven volgen, mag van mij het World Wide Video Festival tot in lengte van dagen blijven bestaan.