Verpletterende citatenwals

Heeft de experimentele film nog toekomst? Of is het fantasierijke gerommel op lichtgevoelig materiaal en magneetband tot een steeds smallere marge veroordeeld nu allengs meer kunstenaars kiezen voor de onbeperkte mogelijkheden die geraffineerde digitale technieken bieden?

Alweer voor de zevende keer werd afgelopen week in Utrecht Impakt gehouden, een festival voor audiovisuele kunsten met muziek, installaties en ‘multimedia events’, maar desondanks met een zware nadruk op film en video. Het festival koos voor een thematische ordening om de ontwikkelingen in de avant-gardefilm te laten zien. Ook op dat vlak blijkt zich een duidelijke verschuiving af te tekenen van het gebruik van film en video voor modernistische doeleinden naar een meer postmoderne. De nadruk op formele 'problemen’ als het materiële aspect van film, vorm en kleur in het beeld, de verhouding tussen beeld en geluid enzovoort hadden vrijwel altijd groezelige avant-gardefilmpjes als resultaat, gekenmerkt door hypnotiserende herhaling van bewegingsfragmenten, meedogenloze maltraitering door krassen, vlekken en oververhitten van de emulsielaag en vervreemding door extreme beeld- en geluidsvervorming: overbelichting, onscherpte, versnelling en vertraging en montage van fragmenten die ogenschijnlijk weinig met elkaar hebben uit te staan.
In de verschillende programmaonderdelen van Impakt passeerden genoeg historische avant-gardefilms de revue om de vergelijking te kunnen leggen. Veel van de stijlkenmerken van weleer worden heden ten dage nog of weer toegepast, maar vaak in een historiserend kader, alsof de middelen ter vervreemding van weleer tot een repertorium van stijlmiddelen zijn gaan behoren die de hedendaagse cineast vrij ter beschikking staan. Het uiteindelijke doel is ook niet vervreemding, maar eerder een uitspraak over de avant-gardefilm zelf, over de al lang bereikte, irrelevant geworden doelen van de avant-garde.
De Canadees Mike Hoolboom geeft in zijn acht minuten durende video Shooting blanks pas na vier minuten zwart beeld het scherm prijs aan een woeste, bontgekleurde collage van Amerikaanse pulpfilmfragmenten met de woorden: 'De Amerikaanse film begon zonder geluid, de Canadese zonder beeld.’
De Spaanse Toni Serra stelt een nieuwe film samen uit reclamefilmpjes uit vroeger jaren en Night of the Living Dead. De Deense videofilm Prayjob is een Buñuel-pastiche met toefjes Dreyer, Sjöström en Bergman, zo geestig als een Scandinavische film maar kan zijn. Talloze formele en inhoudelijke kenmerken uit de traditionele, geëngageerde avant-gardefilm dansen hier op de maat van een verpletterende citatenwals met eerder parodiërende dan antiklerikale bedoelingen. Het pijpen van de gekruisigde Christus geldt al sinds avant-gardeheugenis als de ultieme antireligieuze uitspraak, maar voor het eerst krijgen we daar meat-shots bij te zien.
Geen eindeloze herhalingen meer tot het punt van verveling, maar humor en vrijelijk graaien in de geschiedenis van speelfilm, documentaire, pornofilm, reclamefilm en experimentele film. Ook in de zogenaamde absolute film, de abstracte film die nog het meest aan de modernistische doelstelling van autonome kunst beantwoordt, zijn relativerende humor en historisch bewustzijn doorgedrongen, hoewel vormexperimenten de toon blijven aangeven. Eigenlijk verschillen de oerexperimentele films van Duchamp, Man Ray en Moholy-Nagy alleen in stijl van latere absolute films. Van de rigueur van de jaren twintig via de vloeistofdia-achtige jaren-zestigprodukten tot de minimalistisch verschuivende rasters van de laatste decennia is het pad geplaveid met nabijopnamen van machinerieën, flitsende lichten, vervreemdende herhalingen, extreem vertraagde beelden en onwerkelijke kleuren. Avant-gardekunstenaars bleven onvermoeibaar charges uitvoeren op de geïnstitutionaliseerde manieren van kijken; talloze malen verwoestten zij het perspectief, de herkenbare voorstelling, de narratieve logica en het synchroon lopende geluid.
Hedendaagse filmers kennen die problematiek niet langer, maar maken wel gebruik van de talloze oplossingen die zijn aangedragen om hem te lijf te gaan. Er schuilt een onmiskenbaar genoegen in het alchimistisch bewerken van tastbare filmstroken die bij magneetband ontbreekt en in computertechniek helemaal abstract is geworden. Zoveel toekomst heeft de experimentele film dus nog wel.