Menno Hurenkamp

Verplicht

Uit het concept regeerakkoord: ‘Alle burgers die zich beschermd weten door de grondwettelijke vrijheden van ons land hebben ook de plicht die grondrechten, zoals de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting, te verdedigen, ook of juist in de eerste plaats voor de ander. In dit kader wordt de ontwikkeling van een Handvest voor verantwoordelijk burgerschap ter hand genomen.’

Zo wij allen ooit dachten liberalen te zijn, dan is die mythe inmiddels weer doorgeprikt. Er staat plicht, en even verderop in de eerste plaats voor de ander. En wat denkt een liberaal dan? Precies, die denkt: die rotjongens van de Vrije Universiteit verplichten me om me met anderen te bemoeien. In plaats van dat ik lekker geld verdien of ga vissen. Wel potverdorie. Dat is de afspraak niet. De staat moet mij beschermen, tegen mijn buurman en tegen de vijand. En die grondwet is er niet voor mij. Die grondwet is een instructie voor de staat. Die gaat over wat de overheid wel en niet mag. En die grondrechten zijn er niet alleen voor burgers van dit land, maar ook voor illegalen, toeristen en andere unidentified human objects. Moeten toevallige voorbijgangers dan ook die rechten mee verdedigen?

Dat vraagt die liberaal zich allemaal af en zijn terechte vraag luidt in het kort: waarom wordt dit zinvolle streven naar onderlinge verdraagzaamheid en zorgzaamheid zo in de juridische sfeer getrokken? Terwijl het doel van bovenstaande paragraafje overduidelijk niet meer is dan dat iedereen elkaar een beetje fatsoenlijk benadert, ook als opvattingen of uiterlijke verschillen ondraaglijk groot zijn.

Want je kunt alleen soldaten verplichten grondrechten te verdedigen. Tegen de gewone burger kun je niet zeggen: daar is onrecht, daar wordt een homo gediscrimineerd, daar wordt een moslima geplaagd, val aan! De rechten die we aan de grondwet ontlenen geven ons alleen maar een morele opdracht die rechten ook te verdedigen. Je bent in de ogen van de maatschappij een goed mens wanneer je dat doet, mogelijk een iets minder goed mens wanneer je het niet doet, maar pas schuldig wanneer je je zelf bezondigt aan het discrimineren. Een geplaagde moslim of homo is geen drenkeling die je moet helpen omdat je anders aansprakelijk bent. Het is noodzakelijk om thuis, op school, op de sportclub en op het werk te leren dat iedere medemens respect waard is. Maar God verhoede dat je je aan het geven daarvan niet mag onttrekken.

Misschien komt dit verlangen om ons te verplichten doordat de aankondiging van het ‘handvest voor verantwoordelijk burgerschap’ in de tekst van het concept regeerakkoord onder het kopje ‘integratie’ staat. Dat onderwerp is de afgelopen jaren in rap tempo gejuridificeerd. Integratie als onderwerp van beleid verhuisde naar het ministerie van Justitie. Wettelijke criteria en toetsen werden centraal gesteld in de omgang met nieuwkomers, vreemdelingen en immigranten. Voorwaarden stellen, regels duidelijk maken en dan zou het ‘multiculturele drama’ snel verdwijnen. Dus niet. Uit deze uitgelekte tekst spreekt dezelfde geest. Als we de omgang tussen burgers uitdrukken in afspraken, het liefst natuurlijk ‘heldere’ afspraken, dan komt het goed met onze waarden en normen. Natuurlijk niet.

Verantwoordelijk gedrag moet je leren en mag je achterwege laten. (Ook dronken in de gracht springen kán een verstandige keuze zijn.) Het helpen van je eenzame buurman of het respecteren van andersdenkenden vergt oefening, geen dwang. Een handvest als voorbeeld is prima, maar regels alleen zullen weinig invloed hebben.