Film: ‘Atlantis’

Verschroeide aarde

Atlantis © De Filmfreak

In een postapocalyptisch landschap in Oekraïne twintig jaar na de oorlog met Rusland bedrijven een ex-soldaat en een paramedicus de liefde in het donker achter in een bestelwagen. Even later doen ze de achterdeuren open. Een landschap komt in beeld. Grijs licht valt naar binnen, waar zich de buitenlijnen vormen van een verschrikkelijke horror.

Regisseur Valentyn Vasyanovych schetst een anti-utopie waarin de oorlog de ecologie van de regio volledig heeft vernietigd, voorzover dat niet al was gebeurd door vervuilende fabrieken zoals de staalgieterij waar de hoofdpersoon, Sergei (Andrey Rymaruk), werkt. Een getraumatiseerde vriend met wie hij in de oorlog heeft gevochten, pleegt zelfmoord door zich zoals Ripley in Alien 3 (1992) in een vat met gesmolten staal te storten. Even later krijgen de werkers in een bijeenkomst te horen dat de fabriek dicht gaat. De scène is een hommage aan Ridley Scotts beroemde Apple-reclame uit de jaren tachtig, geïnspireerd op George Orwells Nineteen Eighty-Four. Vasyanovych gebruikt deze referenties zeer effectief: we herkennen ze, maar we denken aan niets anders dan aan de film Atlantis.

Zo indringend werken de beelden op je in dat het werk wel vol lijkt te zitten met special effects, maar het is allemaal echt. Vlak na de zelfmoord van zijn kameraad staat de hoofdpersoon ’s nachts op het dak van het armetierige flatgebouw waar hij bivakkeert. Op de achtergrond, in breedbeeld, is de fabriek. Schoorstenen spuwen vuur en rook uit. Afgeketst tegen de nachthemel zijn zwart geschroeide pijpen en leidingen en constructies die lijken op enorme cilindervormige raketten. Schijnwerpers verlichten de omgeving als ogen die priemend kijken. En klein op de voorgrond: de hoofdpersoon. Zoals werkelijk elke scène zorgt ook dit tafereel voor een verlammend gevoel van vervreemding.

Toch blijft Sergey in beweging. Hij krijgt een baantje als chauffeur van een vrachtauto waarmee hij schoon drinkwater rondbrengt. Onderweg ontmoet hij soldaten die landmijnen ruimen en een jonge vrouw, Katya (Liudmyla Bileka), die in de oorlog paramedicus was en nu helpt met het opgraven van lichamen van gesneuvelde soldaten.

Sergey en Katya gaan samen op pad in een bestelwagen om lijken te bergen. Ze zijn als vuur en water: hij, de verwoestende man, zij de verlossende engel. Nuchter beschouwd is hun relatie, net als de eerdere verwijzingen (Ripley, Orwell), een cliché: de vrouw die de man naar loutering leidt. Maar in deze film wérkt dat, omdat Vasyanovych de symboliek consequent aanwendt zonder een letterlijke betekenis te forceren. Het is alsof de implicaties van wat we zien zich vormen in het onderbewuste, alsof de film hypnotiseert.

Atlantis schept een visie op de ontredderde mens in een onbewoonbare wereld. De bodem is vergiftigd, door de oorlog, door milieuvervuiling, door massagraven. De intimiteit tussen Sergey en Katya is wonderschoon; ze zijn als Orwells Winston en Julia. De seks achter in de bestelwagen, met de verschroeide aarde daarbuiten, komt niet door de romantische liefde. De seks is veel essentiëler: ze ontdekken dat ze mens zijn, dat ze kunnen voelen, dat ze leven, ook al is de horror zo dichtbij.


Te zien vanaf 17 september