Generatie Alles: Werkloze piloten

Vervlogen dromen, vervloekte schulden

Epauletten op je schouders en een Ray Ban op je neus: je bent piloot, de bonobo van het luchtruim. Maar dan zit je zonder inkomen en zonder vlieguren. Twaalfhonderd jonge piloten maken zich op voor een enkeltje schuldsanering.

Sars in China, de IJslandse asregen, splinternieuwe A380’s uit Qatar en 9/11 in New York: het zijn ontwikkelingen die directe invloed hebben op de luchtvaartsector wereldwijd. Tel daar de eurocrisis bij op en het is duidelijk waarom luchtvaartmaatschappijen eerder banen schrappen dan ruimte beschikbaar stellen voor jonge, onervaren piloten. Voor de jongens en meisjes die de afgelopen jaren hoopvol begonnen aan een vliegopleiding is het zicht op glamoureus flaneren door de aankomsthal verruild voor een bestaan als chauffeur, treinverkeersleider of parkeerwacht.

Als je piloot wilde worden, verliep dat ‘vroeger’ ongeveer zo: je werd na een selectieprocedure aangenomen op de KLM Flight Academy, leende bij ABN Amro 150.000 euro voor de twee jaar durende opleiding en na het afronden begon je direct als co-co-piloot bij klm. Baangarantie heette dat. Maar door de kwakkelende thermiek van het huidige economische klimaat is daar geen sprake meer van. Nu ondertekenen studenten van die Flight Academy een contract met daarin de afspraak dat ze na het afronden van de klm-opleiding niet bij klm mogen solliciteren. Op de wachtlijst van vliegers staan al 250 andere namen. De gerenommeerde vliegscholen, waaronder de KLM Flight Academy, European Pilot Selection Training (epst) en Stella Aviation Academy, leiden gezamenlijk meer piloten op dan de grote Nederlandse vliegmaatschappijen aankunnen.

Cees Dorland, marketing manager van de KLM Flight Academy, vertelt: ‘In 2008 namen we 150 studenten aan, maar met het oog op de verslechterde markt besloten we in 2010 nog maar zestig mensen toe te laten. In 2012 hadden we 68 studenten, dit jaar verwachten we er 35 tot veertig. Het is belangrijk dat we een bepaald minimum blijven opleiden, want anders verlies je kennis en kunde. Daarbij verwachten wij dat de markt deze aantallen op termijn kan absorberen. Wij waarschuwen de jonge piloten al jaren dat de markt ongunstig is en dat de kans op een baan in Nederland gering is. Het eerste kwartier van onze informatiepresentatie schetsen wij een zwart scenario. Er is geen baangarantie, ook niet in het buitenland, dat mag nooit iemand roepen in dit land. Toch melden kandidaten zich aan, het is voor velen een jongensdroom.’

Dorland ziet zijn pupillen ook niet snel uitwijken naar maatschappijen uit Oost-Europa of Oost-Azië: ‘Het Verre Oosten heeft helemaal geen behoefte aan jonge piloten. Ervaren gezagvoerders hebben ze nodig. Ze zitten niet te wachten op jonkies met tweehonderd uur op een lesmachine.’

Kyran van Osta (24) studeerde in 2009 af aan de epst in Utrecht en viel daarna in een zwart gat. Er waren geen banen en er was geen begeleiding om er een in het buitenland te vinden. ‘Tijdens de opleiding word je aan het handje genomen’, zegt hij, ‘maar daarna hoor je niks meer. Er was totaal geen hulp bij het zoeken naar een baan en het was ook onduidelijk hoe ik dat zelf precies moest aanpakken.’ In ruim drie jaar tijd deed hij meer dan tweehonderd sollicitaties. ‘Nou ja, “sollicitatie” is bij ons piloten tegenwoordig een groot woord. Via de website van een vliegmaatschappij met een vacature meld je je aan door je gegevens achter te laten. Daarna is het afwachten.’

Vorig jaar kon Van Osta vijf maanden vliegen als co-co-piloot bij Air Atlanta Icelandic, zijn standplaats was Saoedi-Arabië. Veel verdiende hij er niet mee, maar het was na jaren te hebben gewacht zijn eerste kans om te vliegen.

Wel vliegen en dan nog steeds niets verdienen, het is het lot dat veel jonge piloten die noodgedwongen uitwijken naar het buitenland staat te wachten. Je mag als broekie al lang blij zijn dat je een paar maanden achter de knuppel zit, dat weten de buitenlandse prijsvechters ook en daar maken ze gretig gebruik van. Het aanbod is: je mag bij ons komen vliegen, wij betalen je typerating (de aanvullende opleiding voor het type toestel, kosten twintigduizend tot veertigduizend euro), in ruil daarvoor maak je vlieguren. Take it or leave it.

Van Osta studeerde vier jaar geleden af, betaalt maandelijkse de rente van duizend euro, maar heeft nog geen cent van zijn lening van 157.000 euro kunnen aflossen. Sinds zijn afstuderen is hij tienduizend euro per jaar kwijt aan rente, vliegverzekeringen en kosten om zijn brevet geldig te houden. ‘Ik word depressief van het hele gebeuren. Op uitzendbasis werk ik als chauffeur en technicus. Voor een behoorlijk betalende baan heb ik niet de juiste papieren. En bedrijven willen me niet omdat ik ieder moment kan vertrekken om ergens een paar maanden te vliegen. Die schuld beïnvloedt mijn hele leven. Bij de bank beseft niemand wat de mentale impact is van die lening.’

Kim Ploum (35) studeerde in 2009 af bij de Stella Aviation Academy. Een pilotenjob vond ze niet. Een vaste baan evenmin. ‘Ik woon noodgedwongen weer bij mijn ouders, zodat ik geld kan sparen om mijn schuld van 130.000 euro af te betalen. In de tussentijd probeer ik bij Prorail een vast contract af te dwingen als trein­verkeersleider. Als dit mislukt, overweeg ik om van de radar te verdwijnen. Hoe? Nou, vluchten naar Botswana, een schitterend land waar Nederland geen uitleveringsverdrag mee heeft. Als Interpol en het incassobureau je vijf jaar lang niet te pakken krijgen, vervalt je bkr-­registratie en ben je weer schuldenvrij. Ik heb me hierover ingelezen op internetfora en gesproken met mensen die weten hoe je deze vluchtroute met succes moet afleggen.’

Yashech Al Hamawandi (30) behaalde in 2009 zijn diploma aan de Martinair Flight Academy, maar heeft mede door een periode van ziekte zijn pilotendroom nooit in de praktijk kunnen waarmaken. ABN Amro herinnert hem maandelijks aan het terugbetalen van zijn lening, die inmiddels is opgelopen tot twee­honderdduizend euro. Met het salaris dat hij verdient in een Q-park parkeergarage kan hij de rente niet betalen, laat staan de lening aflossen. Door het gebrek aan financiën en vlieguren is zijn vliegcertificaat verlopen en zijn reële kansen op een carrière als piloot vervlogen.

Advocaat Frank Olberts behartigt de belangen van een kleine vijftig werkloze piloten. Hij vindt dat leningverstrekker ABN Amro schromelijk tekortschiet bij het geven van informatie. De staatsbank bezit tachtig procent van het marktaandeel in pilotenleningen, maar verzaakt volgens hem zijn zorgplicht. ­‘Jongeren zonder onderpand een lening verstrekken van gemiddeld anderhalve ton is een groot risico. Baanzekerheid bestaat niet meer in de conjunctuur­gevoelige luchtvaartwereld. Mijn inschatting is dat van de veertienhonderd piloten die nu in opleiding zijn er vierhonderd niet aan een baan komen. ABN Amro en de luchtvaartscholen schetsen een te rooskleurig beeld van de lening en de luchtvaartsector. Het resultaat is een steeds groter wordende groep werkloze jonge mensen met gigantische schulden. Zij ­worden van het ene financiële fiasco in het andere gestort.’

pvda-Kamerlid Attje Kuiken deelt de zorgen van Olberts. Ze diende een motie in om de arbeidsmarkt voor jonge piloten te hervormen, de opleidingsplekken te verminderen en de leningsvoorwaarden te verbeteren. Staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur en Milieu) reageerde op de motie door te stellen dat er niet in de markt hoeft te worden ingegrepen, maar ze verwacht wel meer transparantie van banken en vliegscholen over kosten en arbeidsplekken. Maar Kuiken vindt dat het de bank en de vliegscholen wel degelijk te verwijten valt dat ze jongeren hebben opgezadeld met extreme risico’s. In een Kamerdebat over luchtvaart op 12 juni stelt Kuiken deze kwestie opnieuw aan de orde.

Voor Roelien Ritsema van Eck, verantwoordelijk voor particuliere kredieten bij ABN Amro, is het terugbetalen van de studieschuld een principekwestie, ook al is deze dertig keer zo hoog als die van een andere student. Ze stelt dat de bank zijn klanten duidelijk wijst op alle risico’s en leningsvoorwaarden. ‘In onze kredietdocumentatie staat: let op, je moet de lening terugbetalen. Omdat de risico’s de afgelopen jaren groter werden, waarschuwen we nu nog meer dan voorheen. Ook in andere branches moeten pas afgestudeerden eerst geld verdienen met tijdelijke baantjes. En dat is voor piloten net zo. Ze moeten zich realiseren dat de tijden nu even anders zijn. Als het niet lukt om een baan te vinden, dan kun je toch niet vragen van degene die je het geld heeft gegeven om de lening maar te laten zitten? Het klinkt misschien flauw, maar iedereen stapt er met open ogen in, daar kunnen wij niet voor opdraaien.’

Evert-Jan Hilgeman, directeur van de Stella Aviation Academy in Teuge, zegt zijn 140 studenten wel degelijk op te leiden voor het Verre Oosten. ‘Je hoeft alleen maar naar het duizelingwekkende aantal vliegtuigorders bij Boeing en Airbus te kijken en je weet genoeg. Luchtvaart is booming in Azië en het Midden-Oosten.’ De geringe baankansen in Europa dwingen vers afgestudeerde piloten om bij lokale vliegondernemingen in Iran of Indonesië te solliciteren. Afgelopen jaar gingen tientallen jongeren aan de slag bij maatschappijen als Lion Air, Mandala Airlines en Sriyaijaya Air. Door gebrekkige veiligheidseisen staan deze bedrijven op de zwarte lijst van de Europese Unie, maar dit lijkt de jongeren niet te deren. ‘Als ze niet door de EU zijn erkend, wil dat niet zeggen dat ze onveilig zijn. Deze luchtvaartmaatschappijen voldoen gewoon aan de vereisten in hun land en vliegen met de nieuwste toestellen van Boeing. De vliegmarkt is buiten de EU zeer actief. Onlangs hebben we nog achttien piloten bij het Turkse SunExpress ondergebracht. Zij ontvangen een goed salaris en hebben prima arbeidsvoorwaarden. De piloten kunnen daar jaarlijks achthonderd vlieguren maken en doen veel ervaring op in bepaalde typen toestellen. Dit vergroot hun aantrekkelijkheid als zij willen solliciteren bij maatschappijen als klm, Emirates of Lufthansa.’

Het een-tweetje tussen vliegschool en maatschappij is volgens Hilgeman cruciaal voor het vinden van een baan als jonge piloot: ‘Op eigen houtje vind je nauwelijks iets. Je hebt het netwerk van de vliegschool nodig. Na je afstuderen moet je hoogstwaarschijnlijk een baantje vinden om je lening af te betalen. In de tussentijd begeleiden wij je bij het vinden van een geschikte buitenlandse pilotenbaan.’

‘Olberts’ piloten’ hoeven niet meer bij de schooldirecteur aan te kloppen voor advies of baanbemiddeling. ‘Deze mensen zijn niet meer bemiddelbaar. Ze stellen zich niet op als ambitieuze piloten, maar als zeurpieten die hun geld terug willen van de bank. Als je piloot wilt worden, dan moet je flexibel zijn, je mouwen opstropen en bereid zijn om naar het buitenland te gaan. Daar liggen kansen. Als je dat niet kunt opbrengen, tja, dan houdt het op.’


Exorbitante studieschulden

Ruim een derde van alle hbo- en wo-studenten leent bij DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs, voorheen IB-groep). Ze lenen gemiddeld 365 euro per maand; na vier jaar studeren komen ze dan uit op een schuld van 17.500 euro (exclusief rente). Opleidingen waar ook flink voor wordt geleend, zijn geneeskunde (€ 20.400 schuld aan het einde van de opleiding), farmacie (€ 24.700) en bouwkunde (€ 24.200).

Volgens de meest recente gegevens van DUO heeft 11 procent van de wo-studenten een schuld tussen 50.000 en 100.000 euro. Onder hbo’ers is dit 5,5 procent.