Verwarde indrukken uit De Leeuwenhoek

Walter van der Kooi ziet veel meer dan alleen dat waar hij zijn kronieken over schrijft. Vandaag: de nieuwe HUMAN-serie over het verpleeghuis De Leeuwenhoek, dat deze week in het nieuws kwam vanwege mishandelingen van bewoners.

Woensdagochtend. Gisteren begonnen aan een stuk over een vierdelige HUMAN-serie waarin een deel van het verblijf van Hugo Borst en Adelheid Roosen in een Rotterdams verpleeghuis is vastgelegd. Ze draaiden vijf weken mee op de gesloten dementie-afdeling. Ik zag de eerste aflevering, met daarin zowel taalloze als geanimeerd en soms opvallend coherent pratende bewoners, van wie sommigen doodongelukkig, anderen met lol – deels door hun karakter, deels veroorzaakt door initiatieven van de presentatoren.

Ik zag leuke, mooie, rake, verdrietige en pijnlijke scènes en hoorde wijze woorden van sommige patiënten; en van deskundige Bert Keizer die op bezoek kwam. Ik had veel associaties met de laatste jaren van mijn moeder, die zwaar waren door vergeetachtigheid en verlies van greep op de wereld. En herinnerde me, met alle respect voor tehuizen en goedwillend personeel, hoe gelukkig (jawel) ze was geweest, haar laatste weken, toen ze van ons en de autoriteiten dood mocht, in haar eigen huis, en dus niet naar verzorgingshuis (die had je toen nog) of verpleeghuis hoefde.

Ik twijfelde niet aan de betrokkenheid en inzet van Roosen en Borst, wier moeders het lot van alzheimer trof en die alleen al daarom onverdacht zijn in hun aandacht voor de ziekte en de vele individuele en sociale problemen er omheen. En ik zag weer hoe goed regisseur Hans Pool is in alles wat hij aanraakt. Wel had ik kanttekeningen bij het wat en hoe van de onderneming.

Voor ik daarnet verder wilde schrijven, keek ik op NOS.nl en zag een foto van een rollator en vier benen met daaronder de kop: ‘Ouderen mishandeld in Rotterdams verpleeghuis’. Het zal toch niet? Maar het onderzoek van ‘Trouw’ waarnaar verwezen wordt, betreft uitgerekend De Leeuwenhoek, dat, dapper, de deuren open zette voor de tv-makers. ‘De mishandelingen lopen uiteen van verbale agressie tot fysiek geweld.’ Volgens de anonieme bron (ondersteund door documenten) werd er ook gestolen en kregen bewoners niet de juiste medicatie. Dus meteen ‘Pauw’ van gisteren opgezocht, waar Borst en Roosen te gast waren, maar daar werd alleen over het project gepraat naar aanleiding van dezelfde eerste aflevering; ‘Trouw’ en NOS.nl waren kennelijk nog niet bekend.

De voorzitter van de raad van bestuur van Humanitas, waar De Leeuwenhoek onder valt, zei tegen ‘Trouw’ ‘een deel van de klachten te herkennen’, maar op tienduizend cliënten is het ‘superweinig, al is dat geen excuus’. Zeker niet als je bedenkt dat het leeuwendeel daarvan helemaal niet in De Leeuwenhoek woont. Hij wijst ook op de multiculturele buurt waarin het tehuis staat: door de bril van een hbo-verpleegkundige uit Maastricht bezien, ‘ja, dan gebeuren er dingen die niet kunnen. Kijk je er met een Antilliaanse bril naar, dan vraag je je af: wat is het probleem?’ Een cultuurrelativistische benadering die heel wat misstanden in alle vormen van zorg en daarbuiten een stuk dragelijker maakt.

Maar door de ogen van zes broers en zussen Bahadoe, wier moeder in verregaand stadium al tien jaar op de afdeling woont, en van wie er dagelijks één of meer niet alleen op bezoek komen maar ook eigen Aziatisch eten voor haar meenemen en haar masseren, moet dit minstens zo gruwelijk zijn als voor Maastrichtenaren. Hun scènes zijn indrukwekkend en het kijken en luisteren alleen al waard.

Natuurlijk vraag ik me af of en zoja wat Roosen en Borst wisten. Het zal geheid niet in hun aanwezigheid zijn gebeurd, maar de voorzitter wist er wel van. En de zorgcoördinator die in het publiek van ‘Pauw’ zat? Maar het zijn juist de Bahadoes, met hun liefdevolle aandacht, die me doen denken dat vast niet iedereen op de hoogte moet zijn geweest. Ook niet de makers.

In verwarring toch maar wat indrukken van en gedachten bij dat eerste deel. Over eten gaat het verder niet, maar dat lijkt mij essentieel voor mensen die verder nauwelijks iets kunnen. Mijn schoonmoeder woonde in een verpleeghuis, werd daar goed verzorgd, maar het eten was er erbarmelijk. Zij leek het niet meer te proeven, terwijl ze zelf toch lekker kookte, en misschien is dat het probleem: ‘Het maakt toch niks uit.’ Maar mevrouw Bahadoe kreunt bij het eten dat haar zoon maakt, haar enige manier van communiceren.

Dat dat van welbehagen is, is zonneklaar. Voor Hugo Borst is het allergrootste probleem de verveling. Aan tafel bij Pauw vertelt hij dat in het tehuis van zijn moeder een uur per week gezongen werd met een medewerkster aan de piano. De pianiste is overgeplaatst naar elders, om over het hele kluster aan tehuizen 1 fte te besparen, en nu blijft het stil. Er is tijd en geld nodig voor zulke verstrooiing, net als dat nodig is voor persoonlijke aandacht. Maar die zijn er gewoon niet.

De medewerkster op de afdeling van Roosen en Borst heeft geen seconde over, want ze doen er met twee het allernodigste werk van drie. Het zijn Adelheid en Hugo die fulltime de sleur doorbreken. Borst door praatjes aan te knopen, Adelheid door letterlijk en figuurlijk alles uit de verkleedkist te halen. Hoedjes, petten, sieraden, jurken, een rode loper voor een modeshow. En drieduizend liter ‘heerlijk warm water’ om met mevrouw Bahadoe op haar schoot in te zitten. Mevrouw kreunt en, vertelt Adelheid aan Pauw, haar spieren ontspanden.

Het is een indrukwekkend beeld. Ik hoop dat het (goedwillend) personeel het ook fijn en mooi vond, maar kan de gedachte niet onderdrukken dat ik, als ik daar werkte, had gedacht: jullie hebben makkelijk praten en doen. Hoe zouden wij aan dat water moeten komen en wie heeft tijd daar in te gaan zitten? Of zoals Pauw zegt: jullie weg, bad weg. Maar natuurlijk hebben A & H weer gelijk als ze zeggen: zie hoe armzalig het is, samenleving, politiek, minister, mensen, en probeer daar alsjeblieft iets aan te veranderen; kijk hoe sommigen nog kunnen genieten.

Bert Keizer zegt: breng een baby op de afdeling en kijk, alle lichtjes gaan aan. Dus waarom niet crèche en dementen bij elkaar? Waarom zet jij je redactie niet op zo een afdeling, zegt Roosen tegen Pauw, die niet antwoordt maar er kennelijk niet aan moet denken. Wat ik weer begrijp, schandalig. Mensen zijn bang voor dementie, zegt Borst. Dat zal zo zijn, maar de vraag is of zulke fusieprojecten meer synergie (sorry voor de managementterm) dan problemen opleveren. Het verwarrende van de ziekte is dat, voordat het vegetatieve stadium van mevrouw Bahadoe is bereikt, zin en onzin dooreen uit monden van patiënten kan komen. Meneer Haak is behoorlijk in staat zijn ergernis over het personeel dat zijn vrijheid beknot onder woorden te brengen (‘die wijven hier’). En meneer Sel of Cel is diep verontwaardigd over het feit dat hij opgesloten zit: hij kan heel goed op eigen benen staan.

Dat hij met de taxi naar Alkmaar en terug is gegaan, voor zeshonderd euro, wat hij zich niet kan permitteren, horen we pas aan de tafel van Pauw. Maar zijn boosheid is navoelbaar. En hij zit er misschien dus ook vanwege financieel wanbeheer, zoals bij Dickens schuldenaren opgesloten zaten. Duidelijk is ook dat het aandeel van Adelheid die zich erin stort zoals ze zich altijd in alles stort, aan een deel van de bewoners maximaal besteed is. Die hebben de tijd van hun leven met zoveel aandacht, aanraking, ‘schat’ en jolijt. Anderen worden minder of niet bereikt, wat logisch is.

Met alle respect, ik weet niet of ik daar wonend het geweld van Adelheid zou moeten. En toch neem ik mijn hoed weer voor haar af en maak een buiging. Ze breekt zo ook door muren, institutioneel en persoonlijk heen, zoals ze dat ooit bij haar afstandelijke moeder deed toen die alzheimer kreeg. Ach, kijk en oordeel zelf. En denk al dan niet aan dat ‘Trouw’-bericht.


Hans Pool (regie), Hugo Borst en Adelheid Roosen (presentatie), In de Leeuwenhoek, HUMAN vier delen vanaf donderdag 19 april, NPO 2, 20.25 uur