J.C.H. Blom en J. Talsma

Verzuiling

J.C.H. Blom en J. Talsma (red.), De verzuiling voorbij: Godsdienst, stand en natie in de lange negentiende eeuw. Uitg. Het Spinhuis, 328 blz., ƒ45,-

In vrijwel elk boek of essay over Nederland in de negentiende of twintigste eeuw duikt vroeg of laat het begrip «verzuiling» op. Het woord werd voor het eerst gebruikt in een rapport van de Arbeiders Jeugdcentrale uit 1935. Wat aanvankelijk niet meer was dan een treffende metafoor werd na de Tweede Wereldoorlog door sociologen en politico logen gebruikt als wetenschappelijk begrip. Spoedig kwam er echter ook kritiek op de wetenschappelijke bruikbaarheid van de termen «zuil» en «verzuiling». Vandaar dat aan de Universiteit van Amsterdam begin jaren tachtig werd begonnen met een groot scheeps Verzuilingsproject. Dit resulteerde onder meer in een aantal dissertaties waarbij gekeken was naar het proces van verzuiling in een bepaalde plaats.
In plaats van meer helderheid leverde dit project vooral een «vergruisd» beeld op, aangezien de verschillen tussen de diverse plaatsen veel groter waren dan de overeenkomsten. Als wetenschappelijk begrip leek «verzuiling» volstrekt onbruikbaar. Toch heeft het onderzoek veel opgeleverd, en in deze bundel worden aan de hand van de thema’s Religie, Stand en Natie de belangrijkste uitkomsten samengevat. Zo beschrijft Rob van der Laarse in een fraai essay op welke wijze de Verlichtingsidealen doorwerkten in het negentiende-eeuwse liberalisme. Hoewel verzuiling over godsdienst ging, wordt aan de inhoudelijke kant meestal weinig aandacht besteed. Jos Leenders heeft middels een boeiend artikel getracht dit gemis enigszins te compenseren. Verder bevat het boek interessante stukken over de traditie van «schikken en plooien», waarbij paralellen met de zeventiende eeuw zichtbaar worden, over het uitvinden van nationalistische gevoelens, de rol van commissarissen van de koningin en nog veel meer.
Volgens Hans Blom, een van de initiatief nemers van het project, is de tijd aangebroken om afstand te nemen van de termen «zuil» en «verzuiling» als wetenschappelijke begrippen, maar «als pregnante, en in zijn associatieve wer king zeer bruikbare uitdrukking, kan de me tafoor verzuiling zeer wel gehandhaafd blijven».