Online antisemitisme

Via sociale media: elke 83 seconden

De jodenhaat neemt wereldwijd toe. Hij komt uit meerdere ideologische hoeken en broeit online in WhatsApp-groepen en besloten kanalen. De woede die Arnon Grunberg ontketende met zijn 4 mei-lezing is slechts het topje van een gigantische ijsberg.

In de bossen van Lage Vuursche, op een steenworp afstand van Kasteel Drakensteyn, woont Peter Lagendijk op een wegens corona verlaten vakantiepark. ‘Vanuit hier kan ik Beatrix goed in de gaten houden’, zegt hij. De man met lang haar dat ooit netter moet hebben gezeten, wit overhemd en ongepoetste herenschoenen wandelt over het gazon dat hij voor de eigenaar bijhoudt, het is zijn wederdienst voor een gratis verblijf. ‘Dat zijn ook joden, of eigenlijk Khazaren’, zegt hij, duidelijk nog met zijn hoofd bij de koninklijke familie. ‘Maar dat zal ik je allemaal wel uitleggen.’

Lagendijk was een jongen met toekomst. Iemand die opgroeide als zoon van een directeur van bouwbedrijf Bam en die van privéschool naar privéschool werd gesleurd. Maar echt deugen wilde hij niet, dus ging hij het vastgoed in, werd succesvol en deed zaken met mannen die bekend zijn uit de Quote 500. Lagendijk bezat een miljoenenvilla, schoof met pandjes, maar ging ten onder in de crisis van 2008. Nu slaapt hij al jaren in Van der Valk-hotels, stacaravans en vakantieparken als deze. Eerst met zijn hond Snuif, maar die overleed in december. ‘Vergiftigd, ik weet het zeker. Het was het enige wat ze mij nog konden afpakken.’

Op het grasveld liggen stapels papieren, versleten boekjes en een telefoon vol notities. De rode draad? ‘Het zijn allemaal joden.’ Vanaf zijn mobiele telefoon stuurt hij die boodschap de wereld in naar zijn meer dan twaalfduizend volgers. ‘Ik krijg er steeds meer, zeker in deze tijd. Mensen staan open voor mijn ideeën.’

Antisemitisme groeit. In tijden van crisis en mondiale onzekerheid extra hard, maar daarvoor ook al. Hoewel het moeilijk te meten is en exacte cijfers niet bestaan, noteren instanties die het bijhouden al vele jaren op rij een stijging. Groot-Brittannië zag het hoogste aantal incidenten (1805) sinds het in 1984 begon met registreren. Een jaar geleden zagen Frankrijk en Duitsland een stijging in misdrijven tegen joden van 74 procent, in dat laatste land werd de hoogste piek in tien jaar waargenomen met een toename van zestig procent gewelddadige aanvallen. Soortgelijke cijfers komen er uit de Verenigde Staten en andere westerse landen, waaronder Nederland, waar het Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (Cidi) begin dit jaar meldde dat het in de dertig jaar dat het jodenhaat monitort nooit tot zulke hoge getallen kwam: 182 meldingen, met de aantekening dat het meeste antisemitisme nooit gemeld wordt en ‘online’ buiten beschouwing is gelaten.

Luister naar De Groene

In De Groene Amsterdammer Podcast interviewt Kees van den Bosch Rosa van Gool en Coen van de Ven over het toenemende antisemitisme. Onze podcast is elke vrijdagochtend gratis beschikbaar via groene.nl/podcasts en via de andere bekende podcastkanalen

Juist daar, op sociale media, tiert jodenhaat welig; instanties die het wel bijhouden zien daar de grootste stijging. ‘De toename van offline antisemitisme houdt rechtstreeks verband met een gestage toename van online antisemitische inhoud’, schrijven wetenschappers van de Universiteit van Oxford begin dit jaar in het essay ‘Combating Online Hate Speech and Anti-Semitism’. Zij verwijzen naar de golf van online oproepen waarin het doden van joden en het verbeelden daarvan wordt gepropageerd. ‘Er wordt nu geschat dat elke 83 seconden een vorm van antisemitische inhoud op sociale media wordt gepubliceerd.’

Antisemitisme komt in vele verschijningsvormen en varieert van uitgesproken doodsbedreigingen tot het subtiele gebruik van stereotypen. ‘Jood’ is een veelgebruikt scheldwoord, de digitale beeldcultuur staat bol van de sluw kijkende mannen met grote neuzen en op Twitter en Facebook zijn antisemitische complotten alomtegenwoordig, zo blijkt uit onderzoek van De Groene Amsterdammer en de Utrecht Data School, waarvoor 1,3 miljoen tweets zijn geanalyseerd die vorig jaar zijn verstuurd. Elke uithoek van het debat kent een eigen antisemitisch discours dat resoneert in het centrum en daar genormaliseerd wordt. Van voetbalsupporters tot islamitische gebruikers en van sympathisanten van nationalistisch rechts tot jolige tieners die willen choqueren: online vormen zij een verbaal agressief geluid dat in omvang toeneemt.

Elk gekleurd stipje is een twitteraar, gepositioneerd op basis van interactie met andere gebruikers

Peter Lagendijk weet meteen waar hij thuishoort op Twitter. ‘Dit zijn de mensen die gelijk hebben’, roept hij wijzend naar een groep van turquoise bolletjes (zie p. 28). ‘Dit is de waarheid!’ Voor dit artikel hebben we een netwerkanalyse uitgevoerd van het brede debat rond joden en jodendom in Nederland in 2019. We hebben dus niet het volledige Twitter-debat bekeken, maar specifiek het deel dat gaat over antisemitisme, de holocaust, Israël of dat in de breedte raakt aan joods Nederland. Uit die analyse blijkt dat zich daarin verschillende groepen aftekenen.

Zo is er een duidelijke mainstream aan te wijzen waar de meeste kranten zitten, politici, links-progressieve opiniemakers en journalisten. Daaronder bevindt zich de groep van conservatief-nationalistische Nederlanders met hun politici en journalisten. Daarnaast zijn er nog een aantal kleinere groepen, zoals een cluster van dierenactivisten. Vermoedelijk is hun aanwezigheid te verklaren vanuit vergelijkingen tussen de bio-industrie en de holocaust. Een ander deelpubliek bestaat voornamelijk uit voetbalgerelateerde accounts, maar ook uit enkele anti-Israël-politici, zoals Tunahan Kuzu en Arnoud van Doorn. Tot zover weinig nieuws. Opvallend zijn de groepen die aan beide kanten tegen deze groepen aanliggen. Zo is er een duidelijke sfeer die uitgesproken pro-Israël is. De lobbyorganisatie Cidi bevindt zich in het hart, samen met Esther Voet, hoofdredacteur van het Nieuw Israëlietisch Weekblad. Zij zijn verwant aan zowel de mainstream-groep als de meer conservatief-nationalistische groep.

Lagendijk bevindt zich diametraal aan de andere kant van het debat, in de groep waar meer bekende complotdenkers zich bevinden, zoals schrijvers van de fascistische website Fenixx. Vanuit daar grenst hij aan de meest nationalistische tak van conservatief-rechtse Nederlandse twitteraars. In deze groep wemelt het van de memes en schema’s die Lagendijk geprint op het gazon heeft neergelegd. Stambomen waarin Karl Marx, Job Cohen en de steenrijke familie Rothschild aan elkaar zijn geknoopt. Maar ook infographics waarin het complot wordt uitgelegd dat ‘een joodse elite’ samenzweert om de bevolking van Europa te vervangen door moslims.

De complotdenkers vormen veruit de meest extreme groep die uit de netwerkanalyse naar voren komt. Tegelijkertijd resoneert dit expliciet antisemitische discours in alle hoeken van Twitter, zo blijkt uit een tekstanalyse waarbij is gekeken naar waar het woordgebruik tussen specifieke groepen verschilt, maar vooral ook waar het overlapt. Al passeren de wildste complottheorieën de revue in de complotsfeer van Lagendijk, een niet onbelangrijk deel hiervan zien we ook terug bij conservatief en nationalistisch rechts. In beide groepen vinden we tweets waarin het jodendom en antisemitisme in verband worden gebracht met massa-immigratie, de burgerrechtenbeweging Kick Out Zwarte Piet, de ‘elite’, met Frans Timmermans en Mabel Wisse Smit. Ook in tweets over George Soros en Bilderberg raakt het discours van nationalistisch rechts aan dat van de complotsfeer.

In de mainstream-groep vinden we eveneens raakvlakken met de complotsfeer. Daar gaat het dan over ‘de belangen van Israël’ en de (vermeende) invloed van het American Israël Public Affairs Committee (Aipac). Joden worden in de mainstream-sfeer door een aantal twitteraars als voorwaardelijk goed gezien, zolang ze maar geen zionist zijn. Ook aan het holocaustrevisionisme wordt in beide groepen – zij het op een andere manier – veel aandacht besteed. Zo wordt de naam van de controversiële historicus David Irving, die de genocide ontkent en daarvoor vastzat, in beide groepen veel genoemd. Net als de naam van Joost Niemöller: de ongekroonde complotkoning in het Nederlandse online debat introduceerde Irving ooit en kreeg dusdanig veel kritiek dat hij sindsdien in de marge is verdwenen.

Sinds de pandemie begon, zijn de online complottheorieën rond het virus en de vaccinontwikkeling niet te tellen: in veel daarvan spelen Israël, de Mossad of ‘het zionisme’ een sleutelrol

Na acht jaar vechten tegen faillissement zat Lagendijk in 2016 echt aan de grond. Hij moest zijn kapitale villa verlaten, verloor zijn gezin, maar kreeg een Twitter-account genaamd @WereldPijnCafe. Die naam was een knipoog naar het YouTube-kanaal Café Weltschmerz, waar gesprekken met complotdenkers worden afgewisseld met interviews met wetenschappers, politici en schrijvers. ‘Zodra ik begon te praten werd ik benaderd door bloggers van websites zoals Kleintje Muurkant (een bekende complotwebsite – rvg & cvdv)’, zegt Lagendijk. Dat praten ging vooral over ‘verbanden’ die hij dacht te ontwaren in het old boys network waar hij rijk mee was geworden, maar waar hij nu uit viel. De joodse complotten werden het raamwerk dat zijn val kon verklaren.

‘Complotconstructies geven zin aan een verwarrende en soms als vijandig ervaren realiteit, rationaliseren problemen en tegenslagen en verminderen daarmee gevoelens van hulpeloosheid’, schreef Jelle van Buuren, als universitair docent aan de Universiteit Leiden gespecialiseerd in complotdenken, vorige maand in een analyse van complotdenken in tijden van crisis. ‘Ook nu blijkt het virus een dankbaar voertuig om een scala aan politieke ideeën te lanceren’, merkte hij al op en hij somde een aantal bekende vijandbeelden op, zoals het grootkapitaal, de linkse elite, nieuwkomer China of de joods-Hongaarse filantroop George Soros. ‘Waarmee via de achterdeur het antisemitisme ook deze complotconstructies binnenmarcheert.’

‘Ik ben zo bang dat “we” hier ook weer de schuld van krijgen’, zei een joodse studente tegen universitair docent Bart Wallet, vlak voordat ze afscheid namen toen half maart de lockdown begon. Wallet, die Hebreeuws en joodse geschiedenis doceert aan de UvA en de VU, nam zich voor erop te gaan letten: hoelang zou het duren voordat joden onder de schuldigen aan de coronacrisis genoemd zouden worden? Binnen een week was het raak. Sinds de pandemie begon, zijn de online complottheorieën rond het virus en de vaccinontwikkeling niet te tellen: in veel daarvan spelen Israël, de Mossad of ‘het zionisme’ een sleutelrol. Zo deelde het Haagse raadslid Arnoud van Doorn (ex-pvv, nu actief voor de islamitische Partij voor de Eenheid) op Twitter een link naar een artikel over Israëlische vaccinontwikkeling met de tekst: ‘There we go… “Toevallig” het lab waar het virus ook is ontwikkeld?’ Waarnemend burgemeester Johan Remkes sprak Van Doorn erop aan in de raadsvergadering en wees het Openbaar Ministerie op het bericht.

‘Antisemitische hate speech is schrikbarend toegenomen sinds de uitbraak van corona’, zei de VN-rapporteur voor vrijheid van religie vorige maand. Hij zag zich genoodzaakt een waarschuwing uit te doen: ‘Ik ben uiterst bezorgd te zien dat bepaalde religieuze leiders en politici de pandemie misbruiken om haat tegen joden en andere minderheden te verspreiden.’

Het verbaast Wallet allemaal niet. ‘Je zag het ook na de economische crisis; mensen zijn hun grip op de werkelijkheid kwijt. Antisemitisme helpt om de wereld terug te brengen tot simpele goed-fout-categorieën.’ Ook in het discours van de Twitter-complotdenkers ziet hij historische continuïteit met negentiende-eeuwse antisemitische ideeën, waarvan de hoofdgedachte was dat joden vijandig tegenover de natiestaat staan en geen loyaliteit kennen. Zo duiken in onze Twitter-analyse ook de vrijmetselarij en het Vaticaan op – net als joden van oudsher ‘natiestaat ondermijnende’ elementen. In sommige complotten komen ze allemaal samen. Mensen als Lagendijk geloven dat het Vaticaan en de vrijmetselarij heimelijk joodse organisaties zijn. Het is het type antisemitisch complotdenken dat meent dat vanuit die instituten een paar families of clans wereldwijd aan de touwtjes trekken.

Vanaf hier worden de complotten al gangbaarder, met namen als Rothschild en Soros en verwijzingen naar de Bilderberg-conferenties. ‘Soros is eigenlijk de nieuwe Rothschild’, zegt Wallet. Maar waar de naam van bankiersfamilie Rothschild traditioneel verbonden is met extreem-linkse complotten waarin het jodendom en het kapitalisme nauw met elkaar verweven zijn, is Soros de naam waar juist extreem-rechtse identiteitscomplotten mee samenhangen.

Juist op rechts is online antisemitisme groot, zo blijkt uit de analyse, al vormt het thema ook een splijtzwam. Binnen de alt-right maar ook binnen conservatief-nationalistisch Nederland is er een groep voor wie jodenhaat het belangrijkste onderwerp is en die dat met memes uitdraagt. Daarnaast is er een rechtse stroming die in Israël een belangrijke bondgenoot ziet tegen de islam en dus een felle verdediger is van alles dat joods is. ‘Voor hen is Israël een belangrijke voorpost van het Westen’, zegt Wallet. ‘Een baken van beschaving in het barbaarse Midden-Oosten.’

Op de grensgebieden tussen de verschillende groepen vindt uitwisseling plaats: hier verlaat een idee de ene sfeer en komt het bij een nieuw publiek binnen. Maar een complot wordt pas echt gevaarlijk als het breed verspreid raakt en de traditionele media bereikt. Wallet was dan ook zeer verbaasd toen de nos in oktober 2018 een profiel van miljardair George Soros publiceerde onder de kop ‘Een invloedrijke bemoeial met tentakels ver in de wereldpolitiek’, met daarin onder meer de zinsnede ‘De jood Soros steunt organisaties die regeringen openlijk bekritiseren’. De gebruikers van alt-right internetforum 4chan juichten: ons narratief wordt overgenomen, was de teneur.

De weliswaar kleine groep van voetbalsupporters die in de Twitter-analyse opduikt en deels samenvalt met islamitisch gemotiveerd antisemitisme is weliswaar klein, maar is elke zondagmiddag in de voetbalstadions zichtbaar en hoorbaar met scheldleuzen als ‘kankerjoden’ en ‘hamas, hamas, joden aan het gas’.

Een ander voorbeeld van zogenaamd ‘mainstream antisemitisme’ was een beller die in september in een nachtprogramma van NPO Radio 1 minutenlang uitweidde over ‘geldgierig jodengespuis’ dat ‘uitgeroeid moest worden’. Presentator Morad El Ouakili vroeg nog wel beduusd wat beller Mario precies bedoelde met ‘jodengespuis’, maar liet na in te grijpen. bnnvara en de presentator boden na afloop excuses aan en erkenden dat het gesprek had moeten worden afgekapt. Ook de Vlaamse schrijver Dimitri Verhulst raakte vorige zomer in opspraak vanwege een column over Israël met de titel ‘Er is geen beloofde land. Er is gestolen land’, waarin hij onder andere een (foutief) citaat van Serge Gainsbourg opvoerde: ‘Jood-zijn is geen godsdienst; er is geen enkele God die Zijn schepsels zo’n lelijke neus zou geven.’ De Morgen rectificeerde het citaat, maar Verhulst bleef achter de column staan. ‘Ik denk dat cynisme en ironie dringend op de Werelderfgoedlijst moeten komen te staan.’

In de discoursanalyse is te zien met welke termen er door de verschillende groepen over joden wordt gesproken

De grote haakneus vind je verspreid over het hele Twitter-debat terug, net als andere stereotypen. Elke groep heeft zijn eigen taal rond joden, maar termen als ‘geld’, ‘betaald’ en ‘corrupte elite’ komen overal voor. Al is de rechts-nationalistische groep wel duidelijker politiek gericht en spreken ze veel over Jesse Klaver, Sigrid Kaag en Lodewijk Asscher, die ze beschuldigen van antisemitisme omdat ze moslimmigranten binnen laten, getrouwd zijn met een Palestijn (Kaag) of door een pijnlijke familiegeschiedenis op te rakelen (Asscher).

‘Het zijn de #Rothschild-gangsters die de echte joodse mensen vermoord hebben’, schreef Lagendijk begin dit jaar nog op Twitter. Het is een verwijzing naar de overgrootvader van Lodewijk Asscher die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Joodse Raad zat, die constructief belangen dacht te behartigen maar een doorgeefluik werd van anti-joodse maatregelen. ‘Asscher, een grotere nazi-familie is bijna niet te vinden in Amsterdam en omstreken’, tweette Lagendijk. Het is slechts een greep uit de duizenden berichten waarin de pvda-leider wordt uitgescholden voor ‘Jodewijk Asscher’, ‘kankerjood’ of erger. ‘Het komt in golven en wordt erger’, zegt Asscher in een telefoongesprek. ‘Toen ik jong was, dacht ik: dit bestaat niet meer, al dacht mijn vader daar toen anders over. Ik weet nog goed dat wij op een familievakantie in Oostenrijk een café binnenkwamen waar nazi’s zaten die zich antisemitisch begonnen uit te laten. Zelfs toen dacht ik: dit zijn de fringes. Maar ik ben mij in mijn leven steeds joodser gaan voelen door al het gescheld.’

‘Ik denk altijd: zolang het in besloten groepen blijft, is het niet gevaarlijk – maar je weet dat dat niet zo is. Wat voor mij absurdistische humor is, is voor de ander een serieus complot’

Dat gescheld nam fors toe toen hij minister werd in het kabinet-Rutte II. Sindsdien merkt hij op dat hij ongeveer drie keer per dag online wordt uitgescholden voor jood. ‘Uit welke hoek het komt hangt af van de aanleiding. Soms vinden mensen dat ik richting Erdogan niet positief genoeg ben geweest, dan krijg ik uit Turks-nationalistische hoek het verwijt dat ik de lange arm van Israël ben. Maar als ik kritisch ben op rechts-populisme, dan ben ik ineens een afstammeling van een verrader en heb ik mijn eigen volk uitverkocht.’

Antisemitisme is niet inherent rechts of links, benadrukt Asscher. Een jaar geleden stuurde hij nog een brief naar de toenmalige Britse Labour-leider Jeremy Corbyn om hem te vragen het antisemitisme in zijn partij serieus te nemen. ‘Antisemitisme vindt ook sluipenderwijs plaats. Dat constante Soros bashen of het benadrukken van sluwheid in mijn karakter of bij andere joden de geniepigheid aanwijzen. Dat is heel subtiel, maar je moet het allemaal veroordelen’, zegt Asscher. ‘Er is geen monopolie op antisemitisme bij extreem-rechts, bij extreme moslims, extreem-links. Het komt voor bij welke griezels dan ook.’

In de mainstream worden vooral nieuwe nationalisten als Wilders en Baudet uitgescholden voor nazi’s en fascisten. De meest verhitte discussies tussen de twee grootste sferen op Twitter (de mainstream en conservatief-nationalistisch) lijkt dan ook te draaien om wie er antisemitisch is. Het debat laat zien hoe joden en de holocaust voor verschillende karretjes worden gespannen en hoe elke groep zijn ‘favoriete’ joden heeft. ‘Het onderscheid tussen goede en slechte joden zie je in elke groep terug’, zegt Wallet.

Toen Arnon Grunberg onlangs in zijn 4 mei-toespraak opriep om mensen niet als leden van een groep te beoordelen en daarbij Marokkanen als voorbeeld gaf, kreeg hij een stroom aan negatieve en antisemitische reacties. ‘Het is een effect dat je hebt beoogd’, zei Leefbaar Rotterdam-politicus Joost Eerdmans in praatprogramma Op1, nadat Grunberg een mail had voorgelezen met onder meer de tekst: ‘Adolf heeft de verkeerde vergast, hij had de moslims moeten nemen, en linkse fascisten zoals jij ook in de wagons en snel afvoeren.’ Het onderstreepte nog eens dat de acceptatie van joden door rechts, voor zover die er is, een voorwaardelijke is: zodra Grunberg zich politiek links toont, zijn de antisemitische scheldpartijen niet van de lucht. ‘Grunberg is een valse jood die net als in de oorlog hun eigen Opoe verkochten aan de nazi’s voor paar rijksdaalders.’ ‘Die Grunberg is een foute jood, een foute Nederlander net als Asscher.’ ‘Een rijke jood die goed leeft in het land van Trump.’

Voor extreem-links en pro-Palestina zijn antizionistische joden ‘goed’: waar zij zich uitspreken tegen antisemitisme, gaat het vaak om situaties waarin deze ‘goede joden’ het slachtoffer zijn. Extreem-rechts kenmerkt de groep linkse, antizionistische joden juist weer als foute verraders. Het gebruik van joden als blanco scherm om de eigen politieke opvattingen op te projecteren is niet nieuw. Van oudsher is de jood volgens extreem-rechts veelal een kosmopolitische communist, terwijl extreem-links hem juist hekelt om diametraal tegengestelde redenen: nationalisme (zionisme) en kapitalisme. Men zag, kortom, de joden als de belichaming van datgene waar men politiek tegen streed. Tegenwoordig leeft die gedachte voort in afgezwakte vorm; voor het overgrote deel van zowel links als rechts is een deel van de joden ‘oké’. Maar bij het deel dat politiek niet welgevallig is, wordt hun ‘slechtheid’ nog steeds verbonden aan hun joodse identiteit.

Het uitgesproken antisemitisme dat na de Grunberg-speech de kop opstak, leek vooral de ultieme bevestiging van de inhoud van die toespraak: jodenhaat is wijdverspreid, bestaat onder de radar en kan op onbewaakte momenten de kop opsteken. Maar ook het aantal veroordelende reacties op de haat was online overweldigend. Amerikaanse onderzoekers van de Universiteit van Indiana zagen op basis van steekproeven dat meer dan tien procent van de Twitter-gesprekken over joden en Israël antisemitisch was. Maar ze zagen ook dat daar een even hoog percentage van mensen tegenover stond dat dit juist veroordeelde.

‘Sinds de jaren zeventig is er een nieuw soort joods activisme ontstaan’, legt Wallet uit. Een nieuwe zelfbewuste generatie begon zich nadrukkelijker te mengen in het debat rond antisemitisme. Er werd een stichting opgericht, Stiba, die rechtszaken voerde tegen bijvoorbeeld twee paters die zich in het katholieke blad De Bazuin kritisch uitlieten over Israël. ‘Zulk een “religie” verdient afgeschaft te worden.’ Ze werden in hoger beroep vrijgesproken. Toen Stiba ter ziele ging, nam het Cidi hun taken over. De assertiviteit die daar ontstond ziet Wallet ook terug in de pro-Israël-groep op Twitter: ‘Er is het idee: nu we kunnen terugvechten, moeten we dat ook doen, dus we gaan overal op reageren.’

Het verklaart de uitgesproken en omvangrijke pro-Israël-groep in het netwerk, die geen kans voorbij laat gaan om andere twitteraars aan te spreken op antisemitisme. In Nederland gaat iemand als Esther Voet met haar Nieuw Israëlietisch Weekblad voorop in die strijd. Samen met het Cidi, waar zij jarenlang werkte en dat tientallen keren aangifte deed, onder meer tegen Peter Lagendijk. De eerste keer dat er aangifte werd gedaan tegen iemand voor online antisemitisme was tien jaar geleden, tegen een 17-jarige vwo-leerling uit Zaandam die de eerste Nederlander zou worden die is vervolgd voor zijn Twitter-gedrag.

Toen hij in de zomer van 2010 het klaslokaal werd uitgehaald, had hij geen idee waarom. ‘Ze hadden alleen gezegd dat we “iets moesten bespreken”.’ Terwijl hij in een kamertje zat te wachten, konden zijn klasgenoten de politie over het schoolplein zien komen aanlopen. Enkele dagen daarvoor had de Zaanse puber berichten uitgestuurd als ‘Kill all Jews. #Siegheil’, ‘de reden waarom het joodse volk tot de laatste man vergast moet worden’ en ‘Als de Führer nou zijn werk had afgemaakt was dit niet gebeurd. #Siegheil’.

Waarom hij dat deed? ‘Dat is een hele goede vraag. Ik volgde veel nieuws en was erg geïnteresseerd in politiek. Het was rond de periode dat hulpgoederen naar Gaza werden gestuurd, maar die schepen werden overgenomen door het Israëlische leger. Ik was gewoon voor de underdog en echt boos’, zegt hij. ‘Ik moest voorkomen, ging door naar Jeugdzorg en Bureau Halt. Er kwam een onderzoek naar wat er thuis mis was. Vervolgens moest ik voorkomen in Haarlem, toen kreeg ik een voorwaardelijke taakstraf. Mijn ouders waren niet echt blij.’

Tien jaar later ziet hij het als een jeugdige dwaling, iets waarvan hij nooit de gevolgen had overzien en wat hij niet meer zou doen. Tegelijkertijd zit hij sinds enkele jaren veel op sociale-mediaplatforms als 4chan en Reddit, vooral voor de humor. Op WhatsApp zit hij in een groep waar aan de lopende band plaatjes van Hitler en Anne Frank passeren. ‘Gisteren was Hitler jarig, dan stuurt iedereen een selfie met een joint om precies 04:20.’ Het tijdstip is een verwijzing naar 20-04, de dag waarop Hitler werd geboren. Dat en veel meer grappen zijn deel van een internetcultuur waarin het een spel is om elkaar met steeds extremere grappen te overtreffen. ‘Het is jongetjesgedrag en humor, maar deels is het ook gewoon antisemitisme. Het is geen toeval dat die grappen altijd bij joden uitkomen.’ Een plaatje dat altijd de ronde doet verbeeldt een man met grote neus die in zijn handen wrijft. ‘Achter zo’n meme zit een heel idee van macht en gierigheid, wat natuurlijk verkeerd is. Maar is erom lachen ook verkeerd? Ik vind dat lastig. De humor zit erin dát het antisemitisme is. Dat het niet mag.’

Hoe wijdverspreid dit fenomeen is bleek de afgelopen weken. HP/De Tijd onthulde dat in de appgroep van de jongerentak van Forum voor Democratie antisemitische boodschappen werden gedeeld en de Tweede Wereldoorlog werd verheerlijkt. Iets soortgelijks bleek te gebeuren in appgroepen van de jovd, de jongerenafdeling van de vvd. De reeks aan schandalen eindigde met een ogenschijnlijk keurige cda-burgemeesterszoon uit Lopik die zijn raadszetel neerlegde nadat bleek dat ook hij in die groep zat en plaatjes had rondgestuurd.

‘Ik denk altijd: zolang het in besloten groepen blijft, is het niet gevaarlijk, maar je weet dat dat niet zo is’, zegt de Zaandammer. ‘Wat voor mij absurdistische humor is, is voor de ander een serieus complot. Soms lees je dingen waar je je best zorgen over kunt maken. Mensen kunnen alles posten en zeggen dingen die ze nooit hardop zouden zeggen. Als iemand roept een synagoge aan te vallen is dat negen van de tien keer bullshit, maar als je joods bent en je komt in de synagoge, dan is dat doodeng.’ De heftigste vorm van antisemitisme zagen we de afgelopen jaren toen mannen in Pittsburgh, Californië en het Duitse Halle hun wapens oppakten, aanslagen pleegden en daar op platforms als 4chan live verslag van deden.

De vage symbiose van grappende jongeren en uitgesproken nazi’s kan een vehikel zijn voor haat, schrijven Amerikaanse onderzoekers: ‘Het gebruik van humor, ironie en sarcasme betekenen niet dat er geen stereotypen verder worden verspreid.’ Het extreem-rechtse genootschap Erkenbrand maakt hier actief misbruik van door te pogen Forum voor Democratie van binnenuit te voeden met fascistische ideeën. Onder meer via een Telegram-nieuwskanaal en met een Twitter-account. ‘Het Anne Frank-dagboek is vaker herschreven dan de bijbel en na elke definitieve versie komen altijd onverklaarbare documenten naar voren om het verhaal levend te houden (…). Waarom wij ons nog steeds zeventig jaar later aan deze schuldpropaganda onderwerpen is mij een raadsel’, schrijft iemand in de groep. Ook klagen gebruikers dat FvD op twee gedachten hinkt: de partij is weliswaar nationalistisch, maar voor de Erkenbranders te positief over Israël en te dubbelzinnig in hun geflirt met fascistische termen. ‘Baudet probeert van twee walletjes te eten. Ook bij voorgaande verkiezingen zien we zodra stemmen nodig zijn de boreale woorden verschijnen.’

Of antisemitisme in absolute zin is toegenomen, durft Bart Wallet niet te zeggen. Het broeit altijd, weet hij als historicus. Maar, zegt hij stellig, de zichtbaarheid van antisemitisme is de laatste jaren zeker toegenomen. Eén verklaring is de opkomst van het internet, dat discriminatoire uitingen die vroeger alleen onder vrienden in de kroeg werden gedaan voor iedereen zichtbaar gemaakt heeft: ze staan nu zwart op wit.

‘Toen ik hier nog niet zat besteedde ik tien uur per dag aan Twitter’, zegt Lagendijk, rustig een sigaret rokend. ‘Maar nu ik het gras moet maaien en hier in de natuur zit is het nog maar een uurtje, misschien twee.’ Al weet hij ook dat corona zijn kans is. ‘Mensen kunnen nu zien dat het een grote hoax is. In 2008 was de leugen dat de hele vastgoedmarkt in elkaar klapte en wij de ellende uit Amerika kregen. Nu hebben ze de wereld op deze manier stilgelegd, maar mensen gaan het zien, let maar op.’

Hij twijfelt niet meer, nooit meer. In ieder geval niet aan de waarheid. De enige twijfel die hij zichzelf toelaat is of het het allemaal nog waard is. ‘Nu ik steeds meer volgers heb en naar buiten breng hoe joden alle ellende financieren, alles witwassen en de macht in handen hebben, is mijn leven moeilijker geworden. Mijn familie ziet mij niet meer, ik heb nog maar één vriend en mijn hond is dood. Ik kan geen kant meer op, ik kan alleen nog maar recht vooruit.’


Dit stuk kwam tot stand in samenwerking met data-onderzoeker Joris Veerbeek van de Utrecht Data School (Universiteit Utrecht). Lees hier een verantwoording van het onderzoek. De naam van de Zaandammer die veroordeeld is voor zijn tweets is bij de redactie bekend