Amerika Kiest #9

Vier jaar wraak

De Verenigde Staten betreden onontgonnen terrein. Een instabiele persoonlijkheid met een stuwdam van ressentiment achter zich wordt de machtigste man op aarde.

Medium kleinanp 48372412

Donald Trump wordt de volgende president van de Verenigde Staten. Nadat verschillende media Pennsylvania hadden bijgeschreven voor Trump was de race over. Iets voor drieën verscheen Trump om zijn verkiezing tot president te aanvaarden. Hij opende zijn toespraak met de mededeling dat hij door Clinton gebeld en gefeliciteerd was. Zijn speech bestond uit beproefde platitudes over het bijeenbrengen van het land, maar het is moeilijk om daarin te geloven. Na de platitudes kwam de stroom loze beloftes en vaagheden—de routinematige leugenachtigheid van een seriebedrieger.

Clinton, ondertussen, bleef voorlopig zwijgen. Ze schreef geen geschiedenis, anders dan als de meest gekwalificeerde, meest aan moedwillige leugenachtigheid en misogyne vernederingen onderworpen kandidaat uit de geschiedenis van de Verenigde Staten. Ze verdiende beter, maar kreeg het niet. Hoewel haar kansen vooraf door diverse statistici betrekkelijk comfortabel werden geacht dolf ze toch het onderspit. De cijfermeesters mogen de komende dagen verklaren waarom ze dit niet aan zagen komen. Misschien is het inderdaad dat wat vooraf werd gedacht: de gordijnbonus, het Brexit-effect. In die zin is er veel vooruitgang geboekt sinds de twintigste eeuw: mensen lijken zich er tegenwoordig iets meer voor te schamen om aan opiniepeilers te vertellen dat ze op een fascist gaan stemmen.

Wat kunnen we verwachten van Trump? Niemand weet het écht, maar er is geen reden te denken dat hij de afgelopen maanden niet meende wat hij zei. De Verenigde Staten betreden onontgonnen terrein. Een instabiele persoonlijkheid met een stuwdam van ressentiment achter zich wordt de machtigste man op aarde. Misschien is hij geen fascist in de historisch verantwoorde betekenis van het woord – maar heeft een groot aantal eigenschappen en opvattingen die meer dan angstaanjagend zijn. Adam Gopnik noemde Trump enkele dagen voor de verkiezingen nog een fascist met een Amerikaans gezicht, en daar is veel voor te zeggen. Trump lijkt misschien niet de leider die het totaal van de samenleving wil mobiliseren om een esthetisch zuiver en moreel verdorven visioen na te streven, maar hij lijkt in ieder geval één eigenschap van alle fascisten tot in het diepste van zijn politieke personage te hebben laten doordringen: de politiek van de permanente contra-revolutie. De Verenigde Staten moeten zich opmaken voor vier jaar wraak – op het presidentschap van Obama, allereerst, maar daarnaast op hun veranderende demografie, op hun politieke systeem, en op hun eigen illusies over vrijheid, openheid en democratie.

Op straat in Washington was het stil, op zo nu en dan een paar holle, ongelovige ogen na. Trump zal vermoedelijk de steun van de christelijk-conservatieve stemmers (die hem, net als zijn running mate Mike Pence, en masse kwamen bijstaan) belonen met de benoeming van reactionaire rechters aan het Hooggerechtshof. Alleen die macht zal decennialang effect sorteren. Wat de checks and balances betreft: de Republikeinen oogstten vannacht een full sweep. Naas het Witte Huis controleren ze meerderheden in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Dat geeft Trump uitzonderlijke mogelijkheden om de eclectische mix van beloften (voorzover hij de daad bij het woord wil voegen) waar te maken: van het deporteren van migranten tot het aanstellen van een speciale openbaar aanklager om Clinton te vervolgen. Zijn presidentschap zal worden geschreven met de inkt van wraak en afrekening. Is dat fascisme? Het lijkt er genoeg op, maar misschien is dat niet eens de goede vraag. Is alles wat Trump tot nu toe heeft vertegenwoordigd een frontale aanval op de liberale democratie? Ja.

Op televisie begon het misselijkmakende witwassen van Trump meteen. Presentatoren deden hun best om de overwinning van Trump in de termen van politieke normaliteit uit te drukken – door te wijzen op de consistentie van zijn boodschap, op zijn campagnetalent, zijn vermogen de media te bespelen en de prestatie van zijn campagne tegen de verwachtingen in staten te winnen. Verkiezingen – wat een show! Pratende hoofden vulden ze aan, en verklaarden met geoefende gezichten wat de echte reden was voor de overwinning van Trump: niet de volgehouden campagne van haat, racisme en ressentiment; niet het nativisme, het flirten met de politiek van de illiberale democratie en revanchisme, maar de elite die het allemaal niet begrijpt. Tuurlijk, dat is het. Het ultieme witte privilege is toch wel dat er altijd mensen zijn die bereid zijn om de meest duistere politieke instincten nog van de schijn van respectabiliteit te voorzien door te zeggen dat het eigenlijk iets anders is. Misschien walgelijker dan Trump is de verbijsterende lafheid van commentatoren die kwaadaardigheid niet kwaadaardig durven te noemen, en wreedheid niet wreed.

Op korte termijn zal er, kortom, vooral mediagenieke herrie zijn: mensen die met toeschietelijke tronies wijzen op het imago van Clinton, of op de blubberige gedachte dat Trump eindelijk een stem heeft gegeven aan de frustraties van de onderklasse. Op langere termijn zullen de Verenigde Staten zichzelf de vraag moeten stellen hoe ze in staat zijn geweest te kiezen voor een autoritaire persoonlijkheid die keer op keer bewezen heeft lak te hebben aan de normen van de rechtsstaat, de democratie, en domweg van menselijk fatsoen.

De schragende gedachte achter het geloof in American exceptionalism – de doctrine die Amerikanen er min of meer van overtuigde dat ze meer verheven, zelfs beter waren dan de gemankeerde democratieën elders; ze kenden niet de schande van Europees fascisme, of het autoritarisme van sommige andere landen – is na deze avond aan heroverweging toe. Dat de Verenigde Staten feitelijk tot grote wreedheid in staat waren, zelfs als ze zichzelf wijsmaakten dat niet de werkelijkheid maar de verheven taal van de grondwet hun echte identiteit bevatte, en dat hun politieke instituties een voorbeeld waren voor aspirant-democratieën wereldwijd, was bekend. Dat ze ook bereid waren om de wreedheid van hun cultuur in lijn te brengen met de werkelijkheid en haar tot explicite ideologie te maken was tot gisteren zonder precedent. In die zin is de verkiezing van Trump een exercitie in nederigheid – de mythe is gebroken.

Wat ieder redelijk mens woedend maakt is niet dat met Trump een meer uitzinnige of zelfs meer hoopvolle kandidaat verloren heeft. Clinton had en heeft haar eigen tekortkomingen, allicht – ze is de ultieme status-quo, ze belichaamt het geloof in een door hybris besmeurd liberalisme. En hoewel de volgehouden aanklachten over corruptie geen seconde de druk van kalme en redelijke reflectie konden weerstaan, kleefde er blijkbaar genoeg bezwaren aan haar – versterkt door een smerige campagne van de Republikeinen, dankbaar bijgestaan door de media die de suggestie in leven hielden dat Clinton en Trump allebei even onvolkomen waren; dat Trumps racisme, frauduleuze faillissementen, vrouwenhaat, frustratie van de rechtsgang, minachting voor democratische procedures wanneer ze hem niet uitkwamen, schoffering van veteranen, en onmenselijkheid gelijk stonden aan de op z'n best wankele beschuldigingen – nooit vervolgd – aan het adres van Clinton.

De Verenigde Staten betreden op 20 januari nieuw terrein. De net iets minder onredelijke Republikeinen die maandenlang hardop hebben geloofd dat ze Trump voor hun karretje kunnen spannen zullen zich moeten beraden, en nadenken of ze niet de benadeelde partij in een bizar faustiaans drama zullen worden. De Verenigde Staten zelf ten slotte, als experiment, zullen moeten gaan bewijzen dat de instituties die ze zo lang het geloof gunden in American exceptionalism werkelijk de storm kunnen doorstaan. Maar laat niemand er naïef over zijn.

Beeld: Reuters/ CARLOS BARRIA