‘vieze, vuile manipulaties’

JAKARTA - Hij studeerde economie in Rotterdam. ‘Bij professor Witteveen’, zegt hij glimlachend bij de herinnering. Nu is Kwik Kian Gie 63 en al lange tijd een van de belangrijkste intellectuelen van Indonesië. Al moet men in overheidskringen niets van zijn denkbeelden hebben. Hij is immers vice-voorzitter van het bestuur van de PDI, de Democratische Partij van Indonesië, en adviseur van de (niet erkende) voorzitter Megawati Soekarnoputri. Als directeur van het wetenschappelijk bureau van de PDI bestookte hij Soeharto’s Nieuwe Orde voortdurend met ideeën en voorstellen. Hij is nog altijd onvermoeibaar, maar nu is hij ook vooral somber.

‘Ik zal een paar van de onthutsende cijfers noemen’, zegt hij. 'De economische groei was de afgelopen dertig jaar gemiddeld zeven procent per jaar. Dit jaar wordt het waarschijnlijk min vijftien procent, terwijl de inflatie wordt geraamd op meer dan honderd procent. Op dit moment zijn twintig miljoen mensen werkloos, dat is tien procent van de bevolking. Daarnaast heeft Indonesië altijd al veel verborgen werkloosheid gekend; overal zie je twee of drie mensen het werk van één doen.
De regering heeft een soort armoedegrens gesteld. Vorig jaar was men nog blij dat “maar” 37 miljoen mensen daaronder zaten. Nu zijn het er 75 miljoen, en dit aantal blijft stijgen. Zestig procent van de bedrijven is bankroet en nog steeds worden er bedrijven gesloten. De prijs van rijst en andere eerste levensbehoeften gaat met de dag omhoog. Er zijn al zodanige tekorten aan voedsel en medicijnen dat het mensenlevens kost. Dat gebeurt vooral op moeilijk te bereiken plaatsen zoals Irian, Ambon en Oost-Indonesië, waardoor de regering het nog kan verhullen. Op Centraal Java zijn nog geen sterfgevallen gerapporteerd, maar een hongersnood komt in zicht.
Heel Zuid-Oost Azië is getroffen door de crisis, maar Indonesië het hardst. Onze munteenheid is veel sterker gedevalueerd dan die van bijvoorbeeld Thailand of Maleisië. In 1971 was een dollar 378 roepia waard. Voor de crisis, in 1997, was die wisselkoers 2400 roepia. Dat was al een ontwaarding van 534 procent. Met de crisis is dat in versneld tempo voortgegaan. Nu kost een dollar 11.000 roepia: een devaluatie van 2500 procent sinds 1971!
Tegelijkertijd is de rente momenteel 65 procent. Hoe moeten de banken die ooit uitbetalen? Dat kan alleen als ze tegen een nog hogere rente uitlenen aan het bedrijfsleven. Maar dat kan het bedrijfsleven natuurlijk niet betalen. Dus vinden er geen investeringen meer plaats, kunnen bedrijven niet meer concurreren en gaan er nog meer failliet.’
'DE ECONOMISCHE oer-oorzaak van deze crisis is overinvestering. Het geld dat door een volk niet wordt besteed, wordt opzijgezet en gebruikt voor productieve investeringen. De investeringen in Indonesië zijn echter al tijden veel groter dan de besparingen door de bevolking. Die investeringen worden gedaan met behulp van leningen uit het buitenland.’
In 1993 waarschuwde Kwik Kian Gie ook al dat het gevaarlijk is om een land volledig op basis van buitenlandse leningen op te bouwen. 'Op een gegeven moment wil het buitenland zijn kapitaal terug’, zegt hij. 'Zolang dat goed is geïnvesteerd, kan de rente nog wel betaald worden; als het geld is verdwenen in de zakken van ambtenaren en in prestigeprojecten, gaat het natuurlijk mis. Alleen al de particuliere sector heeft 80 miljard dollar aan buitenlandse leningen uitstaan. Daarnaast bedroeg de schuld van de regering 50 miljard dollar. Nu komt daar nog eens 43 plus 6 miljard dollar van het IMF bovenop, plus 8 miljard van de CGI (Consultative Group on Indonesia - eb). Indonesië heeft daarmee de grootste buitenlandse schuld ter wereld.’
Volgens president Habibie is die buitenlandse hulp een teken van vertrouwen in zijn regering.
Kwik schudt stellig zijn hoofd: 'Uit medelijden heeft de internationale gemeenschap geld gegeven, niet uit vertrouwen. Toen Hubert Neiss van het IMF hier in juni kwam, zag hij dat de regering niet in staat was om de honger te bestrijden of nog enige andere uitgaven te doen. Men had toen de keus. Men kon zich geheel terugtrekken uit Indonesië, waardoor er zeker hongersnood en sociale onlusten zouden uitbreken en het al verleende krediet van 43 miljard dollar kon worden afgeschreven. Men kon ook nogmaals met een lening over de brug komen. Er is toen maar weer 6 miljard extra gegeven. Vervolgens wordt het Indonesische volk voorgespiegeld dat het IMF vertrouwen in de regering Habibie heeft. Allemaal leugens.’
Nu heeft Habibie een economisch herstelprogramma aangekondigd. Hij wil de KKN (korupsi, kolusi, nepotisme)en het monopolisme aanpakken, de financiële sector versterken, de schulden van de private sector saneren. Heeft u daar vertrouwen in?
'Nee, helemaal niet. Dit is ook niet de visie van Habibie, hij heeft gewoon wat punten herhaald uit het reddingsplan van het IMF. Dat is in oktober vorig jaar opgesteld en heeft tot nu toe gefaald, zelfs contraproductief gewerkt. Het IMF-plan is goed voor de lange termijn, niet om de crisis het hoofd te bieden. Indonesië is als een zieke man in een huis dat op instorten staat. Het IMF is bezig het huis in orde te maken. Inmiddels is de eigenaar van het huis al dood.
Het saneren van schulden, het versterken van de financiële sector, de monopolie-structuur veranderen: dat neemt allemaal heel veel tijd in beslag. Maar hoe de koersval van de roepia gestopt moet worden, weet het IMF ook niet. Terwijl dat de allereerste prioriteit had moeten hebben.’
DE ECONOMISCHE politiek van voormalig president Soeharto werd altijd beschouwd als zeer succesvol. De hele wereld, inclusief het IMF en de Wereldbank, had het over het Wirtschaftswunder van Zuid-Oost Azië. Kwik Kian Gie snuift. 'Het had allang zonneklaar moeten zijn dat het economische succes een luchtbel was! Indonesië heeft al dertig jaar een tekort op de lopende rekening doordat de export van goederen en diensten altijd minder was dan de import. En dat tekort werd gecompenseerd door de invoer van kapitaal. Nu, met de crisis, krijgen de crediteuren te horen: sorry, we kunnen niet terugbetalen.’
Waarom heeft het buitenland dit nooit ingezien?
'Dat begrijp ik ook niet. Ik heb vaak genoeg gevraagd: hoe durven jullie eigenlijk zo veel geld te lenen aan het Indonesische bedrijfsleven? Dat is gebaseerd op lucht hoor, daar vinden geweldige manipulaties plaats. In 1989 heb ik er een boek over geschreven: Ik droomde dat ik een conglomeraat had. In dat boek bouw ik mijn conglomeraat op met vieze, vuile manipulaties. Het stort dan ook in.
Toen Indonesië vanaf de jaren zestig, zeventig ging industrialiseren, was iedereen onder de indruk van de resultaten die in zo'n korte tijd werden bereikt. Zo veel geweldig grote fabrieken! Maar dat zijn geen echte fabrieken. Tachtig tot negentig procent van de grondstoffen wordt geïmporteerd en daar wordt dan een product van in elkaar gezet. Indonesië heeft vele autofabrieken, maar die doen slechts aan assemblage. Nike- en Adidas-schoenen zijn made in Indonesia, maar die grote buitenlandse merken betalen alleen maakloon aan Indonesië. De toegevoegde waarde voor het Indonesische volk is erg klein. Ondertussen heeft de regering verzuimd het eigen potentieel aan landbouw en visserij verder te ontwikkelen. Met als gevolg dat alle dagelijkse levensbehoeften zoals suiker, sojabonen en rijst geïmporteerd moeten worden.’
En met als gevolg dat juist die producten nu, met de crisis, onbetaalbaar geworden zijn. Zelfs de kippen lijden honger. In de tijd dat Habibie nog minister van technologie was, heeft hij Indonesië wel jet-vliegtuigen maar geen kippevoer gebracht.’
Hoe serieus neemt u Habibie als president?
'Helemaal niet natuurlijk. Hij heeft geen enkele legitimatie als president, en geen steun van het volk. Bovendien heeft hij nergens verstand van, behalve van vliegtuigen.’
Nu wil hij een brug tussen Sumatra en Java laten bouwen.
'Ja , en dat in deze crisistijd. Dat is toch idioot. Hij is altijd al een dromer geweest. Hij droomt van vliegtuigen en prestigeprojecten, maar hij is niet realistisch.’
WAT HEEFT HABIBIE dan wèl klaargespeeld op economisch en politiek gebied?
'Op economisch gebied niets. Op politiek gebied heeft hij een paar goede dingen gedaan: het vrijlaten van enkele politieke gevangenen en het instellen van meer persvrijheid. Dat is het wel zo'n beetje. De militairen roepen nu alweer dat de persvrijheid wordt misbruikt. Maar de journalisten blijven gelukkig dapper schrijven wat ze willen. Ik denk dat die nieuw verworven persvrijheid niet meer is terug te draaien. De rol van het leger zou direct teruggedrongen moeten worden, maar dat durft Habibie niet te riskeren. Als hij geen leger meer in kan zetten, komen er natuurlijk iedere dag en overal demonstraties.
Habibie houdt vooral, net als Soeharto, prachtige redes waar hij niet naar handelt. Hij zou de corruptie aanpakken, maar er is nog niet één corrupte functionaris vervolgd. Bovendien is hij zelf kampioen in corruptie. Daarvoor hoef je alleen maar naar zijn huis en zijn levensstijl te kijken. Toen hij nog minister was heeft hij op een schaamteloze manier geld verzameld.
Hij zou meer openheid geven over de prestaties en wanprestaties van bedrijven. Als technologieminister was hij president- directeur van de vliegtuigfabriek IPTN, een van zijn vele nevenfuncties. Jaren geleden, toen hij weer pochte hoeveel vliegtuigen IPTN verkocht, heb ik hem persoonlijk gevraagd of ik het jaarverslag mocht zien. Hij zei: dat mag ik niet geven van Soeharto. Maar nu is híj de president en hij weigert nog altijd inzage te geven.’
Onlangs schreef Kwik Kian Gie in de Jakarta Post een bijtend stukje over IPTN. Daar zouden honderd buitenlandse ingenieurs werken die zich moeten verstoppen als er gasten komen. 'Ja’, lacht hij, 'dat is echt waar. Zij doen het denkwerk, terwijl Habibie pronkt met dit staaltje “nationaal” vernuft. “Hoe durf je dat te schrijven?” werd me na dat kranteartikel gevraagd, “dat is een beschuldiging waarvoor Habibie je voor het gerecht kan slepen.” Maar ik heb nog geen dagvaarding ontvangen. Ik heb het dan ook gehoord van de tweede man van IPTN, die toevallig in Delft heeft gestudeerd, haha!’
HABIBIES OPSTELLING tegenover de PDI is nog zo'n voorbeeld waaruit volgens Kwik Kian Gie blijkt dat de huidige president geen haar beter is dan de vorige. Hij memoreert op welke absurde manier zijn partij in 1996 uit elkaar werd gespeeld nadat Soeharto een rapport had gekregen van de inlichtingendienst. Daarin stond dat de PDI bij algemene verkiezingen 42 procent van de stemmen zou halen. PDI-voorzitter Megawati Soekarnoputri zou presidentskandidaat kunnen worden, waardoor voor het eerst in de geschiedenis Soeharto een mededinger zou hebben. 'Dus moest ze weg, op welke manier ook. De PDI had indertijd een hoofdbestuur van 26 mensen. Daarvan zijn er zestien omgekocht, die vervolgens een vergadering belegden zonder de andere tien, onder wie ik, uit te nodigen. Ze hebben een congres gehouden en een andere voorzitter gekozen, Soerjadi. Waarop de regering zei: “Die voorzitter erkennen we.”
Omdat de PDI zogenaamd een nieuwe leider had, moest Megawati’s fractie het hoofdkantoor verlaten. Dat hebben we geweigerd, waarop het leger op 27 juli 1996 het gebouw bestormde. Daarbij zijn zeven mensen gedood en tweeentwintig PDI-leden verdwenen. Zij zijn tot op de dag van vandaag vermist.
De toenmalige chefstaf van het leger, het hoofd van de politie en de minister van Binnenlandse Zaken zijn door ons aangeklaagd, omdat zij juridisch verantwoordelijk waren. Maar de Hoge Raad heeft besloten hen niet te vervolgen, omdat regeringsbeleid niet kan worden veroordeeld. Ook die jurisprudentie heeft verregaande consequenties. Iedereen roept nu dat Soeharto voor de rechter gedaagd moet worden. Maar zolang Soeharto zegt: het was beleid van mijn regering dat ik mijn tegenstanders heb gedood en dat ik mijn kinderen heb bevoordeeld, kan hij volgens de Indonesische Hoge Raad dus niet worden veroordeeld.’
VORIGE WEEK opende de PDI-fractie van Megawati een nieuw kantoor in Jakarta. Het bleef rustig. Bij die gelegenheid zei Megawati voor het eerst: 'Wij doen mee aan de verkiezingen van volgend jaar.’
Wat stelt dat voor als haar partij niet erkend is door de regering?
'Desnoods zullen we de naam veranderen. Dan registreren we onszelf als een nieuwe politieke partij met haar aan het roer. Tenzij de regering van plan is haar ook dat te beletten en haar op basis van een of ander smoesje geen vergunning wil verlenen. Maar ik denk dat Habibie dat niet durft. Ik geloof dat het hele volk dan in opstand zal komen.’
Megawati is erg populair, maar is ze ook geschikt als president?
'Wat mij betreft wel, maar dat is erg omstreden. Geen mens is in z'n eentje capabel voor president. Het gaat erom dat je je met goede mensen omringt. Als zij president wordt, zullen de knapste mensen in dit land in de rij staan om haar te adviseren. Maar daarvoor zijn eerst eerlijke verkiezingen nodig. Of die er zullen komen is nog helemaal de vraag.’