Het MH17-proces

Vijf noodlottige minuten

Het MH17-proces dat maandag begint draait in essentie om de vraag: waarom schoten Russische soldaten een burgervliegtuig neer terwijl alle seinen op rood stonden? Het Openbaar Ministerie zet in op moord. Een reconstructie.

Rusland, regio Moskou, 2016. Een Buk-installatie op een militaire expositie © Thomas Dworzak / Magnum / HH

De schutters stonden op een opmerkelijke plek: pal onder een van de drukst bevlogen luchtcorridors ter wereld, waar vrijwel constant passagiersvliegtuigen passeerden, en ook nog eens vrij ver van de frontlinie waar de Oekraïense burgeroorlog woedde. De soldaten bevonden zich om precies te zijn in een weiland langs een provinciale weg die de twee Oost-Oekraïense plaatjes Balka en Snizjne verbindt. Met in een cirkel van tientallen kilometers daaromheen waarschijnlijk meerdere strategisch opgestelde ‘vliegtuigspotters’, mannen die naar de hemel turen om een vijandige straaljager op tijd te zien en dat door te geven.

‘A birdie is flying towards you’, is wat een spotter enkele minuten voor het neerhalen van vlucht mh17 doorgaf aan een commandant in de regio, blijkt uit de vertaalde getapte gesprekken die zijn vrijgegeven door het Joint Investigation Team (jit). Uit dat gesprek blijkt tevens dat de spotter, die ook onder de luchtcorridor stond, geen flauw idee had wat voor vliegtuig het was. ‘Ik kan het niet goed zien door de wolken. [Het vliegt] te hoog.’

Tussen het eerste moment van spotten en het daadwerkelijk neerschieten van een vliegtuig zit een aantal cruciale minuten waarin veel informatie zich aandient en meerdere mensen besluiten nemen. Dat blijkt uit gesprekken die we voerden met experts die zelf ooit een Buk-lanceerinstallatie bedienden, de afgeluisterde gesprekken van het jit en de analyses van onderzoekscollectief Bellingcat van de afgelopen jaren. Zo weinig als de spotter op de grond kon zien, zo veel informatie hadden de mannen in de mobiele lanceerinstallatie, de Buk Telar: er waren hoogtemeters, een snelheidsmeter, radarbeelden en meerdere ogen aanwezig die op meerdere momenten konden besluiten om de aanval te staken.

Het verklaart wellicht de hoge inzet van het Openbaar Ministerie, dat in de eerste rechtszitting die maandag begint heeft ingezet op moord. ‘Ze hadden de hoogte van het vliegtuig moeten kennen, daar hadden ze meters voor. Dat ze toch hebben geschoten is ongelooflijk en kan ik nog altijd niet verklaren’, zegt Esa Kelloniemi, een voormalig luitenant-kolonel van het Finse leger. Hij gaf in de jaren negentig leiding aan het eerste Buk-bataljon van Finland, een van de weinige westerse landen die over het wapentuig hebben beschikt. In een voormalige militaire basis die nu als museum fungeert, net buiten Helsinki, laat de commandant exact hetzelfde Buk-model zien als waarmee vlucht mh17 werd neergeschoten.

Een Buk Telar betreden kan eigenlijk maar op één manier. Aan de voorkant zitten twee luiken en als je met beide handen de ijzeren stang vastpakt en je benen naar binnen slingert, kun je plaatsnemen op een van de vier stoelen. ‘Een Buk Telar heeft vier bemanningsleden’, legt Kelloniemi uit. Er is een chauffeur die ook verantwoordelijk is voor de generator en de stroomvoorziening. Daarnaast zijn er drie militairen die in nauwe samenwerking de raket afvuren.

‘De extra radarwagen kan feilloos burger- en vijandige vliegtuigen onderscheiden’

Hun werk is gevaarlijk. Zodra de radar van de Buk Telar wordt aangezet is die zichtbaar voor vijanden, dus staat die in principe zo lang mogelijk uit. ‘Maar zodra een spotter in het veld waarschuwt dat er een doelwit aankomt, kun je in vijf minuten operationeel zijn’, zegt Kelloniemi. De militair die in het midden zit, begint dan met een radar de lucht af te speuren om het juiste doelwit te locken. Hij wordt geassisteerd door de soldaat naast hem, die meekijkt op een eigen scherm en ruis door gebouwen, andere objecten of weersomstandigheden als regen moet corrigeren.

De derde militair is de commandant. Zodra er een ‘lock’ is, kan hij op eigen meters zien op welke hoogte het vliegtuig zich bevindt en wat de snelheid is ten opzichte van de lanceerinstallatie. Als hij besluit om te schieten, moet hij met zijn linkerhand een sleutel een kwartslag draaien en vasthouden en met zijn rechterhand op een knop drukken. De raket vertrekt dan met de kracht van een explosie die de Telar doet schudden.

Normaal gesproken opereert een Buk Telar niet zelfstandig, zoals Nieuwsuur in 2017 liet zien, maar als onderdeel van een groter luchtverdedigingssysteem. Het volledige systeem bestaat uit een centrale commandowagen, een aparte radarwagen, drie oplegwagens en zes Telars. Die Telars kunnen, zoals het geval was bij de mh17, ook alleen worden ingezet, maar dan mis je informatie. ‘Dan neem je grote risico’s, zeker als je een gebied ingaat met zoveel vliegverkeer’, zegt Kelloniemi. ‘De extra radarwagen kan feilloos burgervliegtuigen onderscheiden van vijandige vliegtuigen.’

Al geven de systemen van de Buk Telar ook veel informatie weer. Net boven ooghoogte van de commandant, vlak boven de ‘vuurknop’, hangt een hoogtemeter en dat is opmerkelijk in het licht van de mh17-ramp. De Boeing 777 vloog op tien kilometer, wat aanzienlijk hoger is dan willekeurig welk gevechtsvliegtuig dan ook. Sterker nog, het luchtruim was tot acht kilometer gesloten voor burgervaart. Militaire vliegtuigen op missie in oorlogsgebied klimmen niet tot zulke hoogtes omdat ze dan niet kunnen landen binnen het gebied, niet kunnen bombarderen of iets kunnen droppen.

‘De hoogtemeter is zeer nauwkeurig’, vertelt een Finse militair telefonisch. Hij werkte in het verleden als commandant in de lanceerinstallatie. ‘Als de meter op 0,5 staat, vliegt het doelwit op vijf kilometer, staat die op 1 dan is dat tien kilometer. Dat kun je niet fout aflezen, de bemanning kan de hoogte heel duidelijk zien.’

De Buk Telar gebruiken ‘kan alleen als het Russische leger je een code geeft’

Een Buk Telar is uitgerust met een friend or foe-systeem dat automatisch aangeeft of een vliegtuig vijandig is of niet, al is het niet zeker of dit over de juiste codes beschikte om een Boeing 777 te herkennen. Daarnaast is de bemanning getraind om het gedrag van militaire vliegtuigen te onderscheiden van ander vliegverkeer. Zodra bijvoorbeeld straaljagers onder schot worden genomen, merken die dat meestal en gaan ze manoeuvreren: scherpe bochten draaien, duiken of juist snel stijgen. Sommige militaire vliegtuigen kunnen zogeheten flares afschieten, magnesiumfakkels of aluminiumdeeltjes die de raket kunnen misleiden. Een Boeing 777 beschikt niet over een alarm of afweersysteem en de mh17 is dus met dezelfde snelheid, in een rechte lijn, doorgevlogen voordat die geraakt werd – iets wat de militairen konden zien op hun radar voordat ze op ‘vuur’ klikten.

De BUK-Telar beschikt over een hoogtemeter die in het zicht van de commandant hangt. Wanneer hij besluit om te vuren moet hij een sleutel een kwartslag draaien en met zijn andere hand op een ronde knop drukken

In de nadagen van de ramp werd gedacht dat mh17-schutters boerenpummels in een veld waren die toevallig de hand hadden weten te leggen op geavanceerde apparatuur, maar dat klopt niet. Rusland had volgens Kelloniemi een speciaal systeem waardoor je het apparaat niet zomaar kon gebruiken. ‘Dat kan alleen als het Russische leger je een code geeft, die je moet invoeren om operationeel te worden.’

Bellingcat en het jit hebben overtuigend aangetoond dat de Buk Telar uit Rusland kwam, van de 53ste Brigade, en dat het zeer waarschijnlijk is dat het Russische leger ook de bemanning heeft geleverd. ‘Dat zijn hoog opgeleide officieren en zeker niet zomaar een paar rebellen met een raket. De Buk-commandanten hebben jarenlange trainingen gehad’, zegt Daniel Romein, die lange tijd mh17-onderzoeker was voor Bellingcat. ‘Ze hadden moeten weten, in ieder geval kunnen weten, dat dit nooit een militair vliegtuig kon zijn, gezien de hoogte en de snelheid.’

De Buk-commandanten worden overigens niet aangeklaagd, aanstaande maandag. In plaats daarvan staan vier hooggeplaatste separatisten terecht, onder wie drie Russen. Igor Girkin, bijgenaamd Strelkov (‘schutter’ in het Russisch) is de prominentste verdachte. De voormalige kolonel van de Russische inlichtingendienst fsb was de minister van Defensie van de door rebellen uitgeroepen republiek. Hij was ten tijde van de ramp de hoogste militair in het gebied die in direct contact stond met Rusland. Dan zijn er nog Sergej Dubinski en Oleg Poelatov die als medewerkers van een andere Russische inlichtingendienst, groe, samenwerkten met Girkin, de een hoofd van de inlichtingendienst van de rebellen, de ander als zijn adjunct. De enige Oekraïner in het gezelschap is een commandant van de luchtbrigade genaamd Leonid Chartsjenko.

‘Zij hebben niet zelf op de knop gedrukt, maar de aanklacht is desondanks moord’, zegt Marieke de Hoon, hoogleraar internationaal recht van de Vrije Universiteit en gespecialiseerd in de mh17-zaak. ‘De primaire strafrechtelijke gedraging zit ’m in het besluit om daadwerkelijk te vuren. Dat zijn de direct verantwoordelijken, maar in het strafrecht wordt gesteld dat als er een nauwe en bewuste samenwerking is geweest je daarmee betrokken bent bij moord. Dat punt is heel helder, denk ik: de hele operatie was georganiseerd. Daarbinnen was tijd en ruimte om je te bezinnen, om het niet te doen. Door die overwegingen wordt het voorbedachten rade en komt het OM dus uit op moord.’

Dan is er nog dit huiveringwekkende feit: de Buk Telar beschikt over een abort-knop: wie die indrukt, annuleert de aanval. De afgevuurde raket blaast zichzelf dan op. Dit betekent dat toen de soldaten de raket zagen klimmen en het door de hoogte te lang duurde voor die zijn doelwit vond, ze hadden kunnen besluiten de aanval te staken. Buk-bouwer Almaz Antej berekende dat de raket er tussen de 32 en 36 seconden over moet hebben gedaan om de mh17 te bereiken. ‘De raket vliegt niet in een rechte lijn maar corrigeert zichzelf en is niet het hele traject op topsnelheid. Dat zijn in ieder geval cruciale seconden geweest’, zegt Romein. Over waarom die knop niet is ingedrukt, over waarom de vuur-knop wel werd ingedrukt en over tal van andere vragen over roekeloosheid, nalatigheid en medeplichtigheid door de vier mannen die terechtstaan, zal het de komende maanden gaan nu de rechtszaak eindelijk begint.