Viktor klima

Hij gaat fraai gekleed, hij spreekt een taal die het volk verstaat en hij is een mirakel van politieke behendigheid. Een ‘rode Jörg Haider’, de nieuwe kanselier van Oostenrijk? Nee, toch niet. Want Viktor Klima noemt zich antifascist in een land waar dat nog steeds geen loze kreet is.
OMDAT IN Oostenrijk theater en politiek onderling uitwisselbare fenomenen zijn, rechtte Franz Vranitzky nog een keer de rug en riep, ten overstaan van het parlement: ‘Leve de republiek!’ Hij had een snikje in zijn stem, terwijl zijn echtgenote, op haar ereplaats op de publieke tribune, de tranen over de wangen stroomden.

Het tijdperk-Vranitzky had tien jaar geduurd. Even later werd de nieuwe kanselier Viktor Klima beëdigd.
De Oostenrijkse sociaal-democraten hebben daarmee een spectaculaire keuze gemaakt. Klima, volgens eigen zeggen ‘rood tot in mijn genen’, is een mirakel van behendigheid en overtuigingskracht. Hoe kort is het geleden dat hij, als manager van de nationale aardolie-industrie, drieduizend werknemers ontsloeg - zonder dat de vakbeweging ook maar een vin verroerde? Die man moet in de politiek, besloot Vranitzky en hij haalde Klima naar Wenen (eerst als minister van Verkeer, vervolgens als minister van Financiën), niet vermoedend dat zijn protégé binnen vijf jaar op zijn eigen stoel zou zitten.
Zo is Viktor Klima uit de blauwe Oostenrijkse lucht komen tuimelen, een buitenstaander, onderworpen aan een spoedcursus landsbestuur. Zijn aartsvaderlijke voorganger Bruno Kreisky heeft hij ooit in het voorbijgaan een hand mogen geven. Franz Vranitzky kende hij tot voor kort slechts van het televisiescherm. De hoogst in rang staande politicus die Klima tot zijn beschikking had, was de burgemeester van zijn geboorteplaats Schwechat, een voorstadje van Wenen waar de vliegtuigen landen en (blijkbaar) jonge, socialistische talenten worden gelanceerd.
EEN VAN DEGENEN die niet blij zullen zijn met Klima’s benoeming is Jörg Haider, de leider van de semi-liberale, in werkelijkheid extreem-rechtse FPO, een partij die niet toevallig op aandrang van Frits Bolkestein en de zijnen uit de Liberale Internationale is gezet. Haider was namelijk van plan om, over de ruggen der gastarbeiders en andere culturele minoriteiten heen, zèlf kanselier te worden, en is nu lelijk op achterstand geraakt.
Deze mannen verschillen natuurlijk van elkaar als de dag van de nacht. Klima is een modern pragmaticus met een emotionele, romantische hang naar het zogenaamde austro-marxisme, de humanistische, intellectuele variant van het revolutionaire socialisme. Haider staat daarentegen met twee populistische platpoten in de traditie van het austro-fascisme en pleegt zich dan ook regelmatig op de bijeenskomsten der Oude Kameraden te overschreeuwen. Maar qua uiterlijk en qua retorische begaafdheid zijn de mannen eeneiige tweelingen: volks, slagvaardig, netjes in het pak, overijverig, een aanzienlijk schoonmoeder-appeal - enfin, een wandelende motie van wantrouwen tegen de prototypische representanten van de gevestigde orde.
Het verschil tussen Vranitzky en Klima is dat Vranitzky een man als Haider altijd als bedorven lucht heeft beschouwd en hem altijd rechts heeft laten liggen, terwijl Klima van mening is dat het verstandiger is om met zo'n politieke tegenstander in debat te gaan.
Eén debat tussen Klima en Haider is er inmiddels al geweest, in 1995, aan de vooravond van de stembusstrijd. Haider zweette na afloop als een paard, kreunend onder de verbale zweepslagen van zijn opponent. En won vervolgens de verkiezingen.
NET ALS IN sommige andere Europese landen gaan de verkiezingen in Oostenrijk niet primair over lonen en prijzen, milieuproblemen en pensioenen, maar drijven zij op taxichauffeurssentimenten. Die concentreren zich vooral op de medeburgers die het vuile werk doen en er net iets exotischer uitzien dan de portier van Hotel Sacher. In Oostenrijk staan alleen al honderdtwintigduizend soldaten aan de Hongaarse grens om te voorkomen dat illegalen het land betreden. Buitenlanders vormen ook in Oostenrijk nauwelijks een probleem, behalve voor de Oostenrijkers, traditioneel een xenofoob volkje. Drie kwart van de Alpenrepublikeinen is van mening, zo leert een recente enquête, dat het land te veel buitenlanders herbergt en 56 procent onderschrijft de stelling dat de buitenlanders verantwoordelijk zijn voor alle 'Kriminalität und Sozialschmarotzertum’, een formulering die te poëtisch is om er een Nederlands equivalent voor te verzinnen.
Gegeven dit feit is het eigenlijk een wonder dat Jörg 'Oostenrijk eerst!’ Haider tot dusverre slechts een derde van zijn landgenoten achter zijn vaandel heeft weten te verenigen.
Het is een typisch stamtafelpercentage, genoteerd in de dranklokalen van Linz, Innsbruck, Graz en Wenen. Dat de meeste Oostenrijkers zich in het stemhokje nèt wat gematigder gedragen dan boven hun bier-met-witte-worst is te danken aan het feit dat de meeste Oostenrijkse politici dit soort sentimenten redelijk in toom weten te houden. Als het aan de gevestigde politiek ligt, zo blijkt uit alle peilingen, wil twee derde (socialisten, liberalen, groenen, de meeste katholieken) niets, totaal niets van Haider weten, laat staan dat men bereid is om hem in de regeringsverantwoordelijkheid te laten delen. Haider staat, op een enkele plattelandsgemeente na, geïsoleerd in de Oostenrijkse politiek. Dat is overigens zonder meer de verdienste van Franz Vranitzky, een weinig hartstochtelijk ogend politicus met een onsocialistisch bankverleden, die niettemin altijd een ondubbelzinnig standpunt heeft ingenomen ten opzichte van de bruine vlekken op Oostenrijks blazoen, in heden en verleden.
OOK IN DIT opzicht lijkt Vranitzky in Klima een waardig opvolger te hebben gevonden. Als jonge, socialistische student demonsteerde Klima tegen de rechts-radicale historicus Taras von Borodajkewicz, die vanaf zijn leerstoel de meest aanstootgevende theorieën verkondigde. Dat is misschien niet zo'n kunst, want in die woelige jaren zestig demonstreerden alle socialistische studenten tegen Taras von Borodajkewicz. Klima is zich echter in de loop der daarop volgende jaren 'antifascist’ blijven noemen, wat is Oostenrijk, anders dan in bijvoorbeeld Nederland, geen inhoudsloze formulering is, gegeven het hoge percentage fascisten onder de bevolking. En Klima méént wat hij zegt, zoals blijkt uit het feit dat hij nog onlangs, tegen alle ongezonde volksgevoelens in, toetrad tot de organisatie SOS-Medemens, een organisatie die zich krachtdadig tegen het verketteren van de anderssoortige medelanders keert, hetgeen in Wenen en omgeving haast als een verzetsdaad geldt.
Geen slechte man dus, zo te zien, deze Viktor Klima. 'Of hij visionaire fantasie heeft, nee, dat weten wij niet’, mompelde een tegenstander. Een 'rode Jörg Haider’ mompelde een tweede tegenstander, omdat de nieuwe kanselier immers een taal spreekt 'die het volk begrijpt’, een verwijt dat niet toevallig afkomstig is uit de kringen die zich hebben aangewend zich in ondecodeerbaar polit-Chinees uit te drukken.
Tussen het carrièremaken door vergat Viktor Klima even dat hij getrouwd was en twee kinderen had, om even later tot de ontdekking te komen dat hij níet meer getrouwd was en zijn vrouw die twee kinderen stilzwijgend achter in de auto had geladen. Het tweede huwelijk liet trouwens niet lang op zich wachten, thans met een strenge, maatschappijbewuste onderwijzeres. Hij heeft de nieuwe mevrouw Klima moeten beloven uiterlijk in het jaar 2000 de politiek te zullen verlaten.
In 2000? Maar dat is al over drie jaar, nauwelijks een complete zittingsperiode… En wat moet Viktor Klima dan? Een hogere positie dan die van kanselier heeft Oostenrijk niet te vergeven, of de Alpenrepublikeinen zouden moeten besluiten de vacante zetel van wijlen keizer Franz-Josef voor hun wonderboy te ontruimen.