Vincent scheert zijn oor

De discussie is weer opgelaaid dank zij Irith Markens (14). Zij en een aantal harer leeftijdgenoten werden door het Nieuw Israelietisch Weekblad gevraagd een persoonlijke favoriet te kandideren voor de Nobelprijs voor de Vrede. De een koos voor Brian Roy, de ander voor Steven Spielberg, terwijl ook Yo’s Snackbar en de Haagse rabbijn Meijers hoge ogen gooiden. Irith Markens koos echter voor Van Gogh, ‘omdat hij z'n linkeroor voor een vrouw heeft afgesneden - romantisch he?’

Het is een sympathieke keuze, al is de aanstaande kunsthistorica niet helemaal goed ingelicht. De feiten kennen wij. Op 23 december 1888 pleegde de schilder zijn daad van zelfmutilatie. ’s Anderendaags stond in een plaatselijke krant: ‘Afgelopen zondag ’s avonds om half twaalf vervoegde een zekere Vincent Vaugogh, een uit Holland afkomstige schilder, zich bij bordeel no.1, vroeg naar een zekere Rachel en overhandigde haar zijn oor met de woorden: “Bewaar dit object zorgvuldig”.’ Tot zover de feiten. Over de interpretatie van de feiten is de wetenschap het echter tot op heden niet eens bij gebrek aan betrouwbaar historisch materiaal. Dus rest ons slechts de pure speculatie. Wellicht identificeerde Van Gogh zich met zijn tijdgenoot, de beruchte hals- en oorsafsnijder Jack de Ripper. Misschien probeerde hij de liefde te herwinnen van zijn moeder die was blijven treuren om de dood van Van Goghs jongere broer, die eveneens Vincent had geheten. Wellicht geschiedde het incident onder invloed van de stierengevechten in Arles, waarbij het gebruikelijk was - en is - dat de matador een oor van het verslagen dier aan een van de toeschouwers schenkt. Het zijn drie van de vele gangbare theorieen, 'een vermaard voorbeeld van een pluriforme verklaring van een enkel levensfeit’, zoals Jan Fontijn schreef in de Gids van mei 1988.
Onder het dozijn verklaringen van het oorincident, constateert Fontijn, bevindt zich een aantal van dieptepsychologische signatuur: oedipale conflicten, latente homoseksualiteit, neiging tot zelfcastratie, agressieve gevoelens jegens broer Theo, die zich kort voor Vincents zelfverminking had verloofd. Maar een romantisch gebaar jegens deze of gene onsterfelijke geliefde was het niet, afgezien van het feit dat de betreffende dame evenmin van het lugubere cadeau gediend zal zijn geweest als de geschokte prostituee Rachel dit was.
Het dozijn verklaringen is inmiddels met een vermeerderd. Deze is geopperd door de biochemicus Wilfred Arnold in zijn boek Vincent van Gogh: Chemicals, Crisis and Creativity. Arnold diagnostiseert een leverziekte met bijbehorende mentale instabiliteit. De schilder was zich in betrekkelijke rust aan het scheren, totdat hij in een vlaag van zelfdestructie niet alleen zijn baardstoppels, maar ook zich oor te lijf ging. Dit is voorlopig dus theorie nummer dertien. Misschien is het niet de laatste wijsheid, maar het is in ieder geval niet in strijd met het beeld van een man die zo in de war was dat hij in een psychiatrische instelling moest worden opgenomen om uiteindelijk, een paar maanden later, aan een eigenhandig gericht buikschot te overlijden.