Vleermuizengeilheid

Martin Sulik, de maker van The Garden (Záhrada), doet of hij zich serieus neemt. Tijdens de openingscredits van de film schrijft hij zijn naam als Martina Sulika. Je hoeft niet heel veel Slowaaks te kennen om hier uit op te maken dat hij wil laten geloven dat de filmmaker een vrouw is. Hij durft het aan om de spot met zichzelf te drijven. Sulik maakt veel grapjes en speelse verwijzingen met namen in zijn film. Zo heet de kat van de hoofdpersoon Baruch (uiteraard naar Spinoza) en krijgt hij in de film bezoek van twee vreemde snuiters waarvan de een Rousseau heet (ja, naar Jean-Jaques, al is ook de geest van Le Douanier Rousseau niet ver weg) en de ander Wittgenstein.

Toch is The Garden het tegendeel van een zwaarwichtige of intellectualistische film. De toon is satirisch en ironisch. Soms benadert de humor zelfs even die van de klucht. Aan de andere kant zijn de verwijzingen naar grote denkers en schrijvers ook niet uit de lucht gegrepen of misplaatst.
Op een niet opdringerige manier heeft de film de opbouw in hoofdstukken met vooraankondiging van de pre-moderne roman. Een aIwetende verteller vat op droogkomische toon samen wat hoofdpersoon Jakub, een soort alter ego van de filmmaker, in de komende alinea’s staat te gebeuren. De verteller neemt steeds even afstand van het verhaal en geeft een draai aan de betekenis. Zo ontstaat een mooie dubbelzinnigheid waarin steeds gewezen wordt op het serieuze van een burleske situatie of de spot gedreven wordt met een zwaarwichtig moment. Jakub trekt zich terug van zijn onbevredigende baan als leraar in de stad en blijft hangen op het verwaarloosde pastorale boerderijtje van zijn grootvader. Een evidente vlucht terug naar de natuur en Sulik laat niet na om te laten merken dat hij weet dat dit in onze cultuur een rijke traditie heeft. Hij kent zijn Walden. Maar ook hier neemt hij afstand. Dat de langgezochte Amerikaanse bombrievenmaker als Thoreans ideaal in een blokhut leefde, ver van de perverse geïndustrialiseerd mensheid, zal Sulik niet hebben verbaasd.
Daarom ook, en dat als gevolg van de blijvende dubbelzinnigheid van de film, is The Garden minder luchtig dan hij lijkt. De film is doordrongen van een slimme luchtigheid die niet snel vervliegt. Ik zon zelfs willen beweren dat Sulik op zijn manier het geheimzinnige rijk van Andrei Tarkovski betreedt waarin waan en werkelijkheid, heden en herinnering zijn versmolten. Je zou The Garden als een humoristisch (maar niet parodiërend) vervolg op Tarkovski-films als Staiker, De Spiegel en Het offer kunnen zien. De queeste naar een plaats in de natuur waarin het verleden aanwezig is als het heden. Een plaats waarin vrouwen kunnen zweven en weten dat de aarde kan genezen. Dat Jakub uit die aarde een door zijn autodidactisch geleerde opa verborgen fles drank tevoorschijn haalt en daarmee een privé-drinkgelag aanricht, is dan weer een draai van Sulik om te voorkomen dat het al te serieus wordt.
Sulik wapent zich met humor tegen de nostalgie, zonder deze geheel de kop in te willen drukken. Hij laat zijn hoofdpersoon bijna letterlijk in zeven sloten tegelijk lopen en toch blijft diens oprechte verwondering over de zinnelijkheid van het plattelandsleven ongebroken. Jakub vindt het dagboek van zijn grootvader die als een boerse Da Vinci zijn natuurobservaties in spiegelschrift noteerde. Ook hier geen zwaarwichtigheden, maar bijvoorbeeld een hilarische verhandeling over het paargedrag en de geilheid van vleermuizen. Jakub is juist door de lichtheid van het denken en bestaan van zijn grootvader gecharmeerd. Hij stuurt er zijn vriendin voor weg en laat er zijn auto voor stelen. Met zijn wonderlijke buurmeisje, dat Alice had kunnen heten, maar Sulik gaf de voorkeur aan Helena, staat hij met zijn blote voeten in een mierenheuvel en geeft zich over aan de mysterie van het bestaan. The Garden, een film voor wie er eens helemaal uit wil, maar hoedt u voor de adders onder het gras.