Asielzoekers De problematiek van ontheemden

Vluchtelingen van de wereld

Zijn vluchtelingen vooral berooide mannen die met bootjes naar ons toe komen varen? En genereren de oorlogen die de Verenigde Staten begonnen in Irak en Afghanistan echt zo veel vluchtelingen? Twaalf antwoorden over de vluchtelingen van de wereld.

Medium 04 vluchtelingenopvang

Rijke landen worden overspoeld met vluchtelingen.
Beelden van volgepakte boten die over de Middellandse Zee onze richting op varen, hebben het idee gebaard dat vluchtelingen vooral óns probleem zijn - het probleem van rijke landen die een enorme stroom mensen te verwerken krijgen. Dat is onzin: de meeste vluchtelingen gaan de grens van hun eigen land niet over. Volgens de definities van de Verenigde Naties zijn ze dan officieel trouwens geen vluchteling maar ‘intern ontheemd persoon’. Daar zijn er wereldwijd zo'n 27 miljoen van. Van vluchtelingen die wél hun land hebben verlaten, zijn er ruim vijftien miljoen. Van hen zijn er maar twee miljoen naar rijke landen gekomen: niet meer dan één op de zeven vluchtelingen 'overspoelt’ ons.
Pakistan herbergt al meer vluchtelingen dan heel Europa bij elkaar en die komen nog boven op talloze 'eigen’ vluchtelingen: dat is een land dat écht mag claimen dat het 'overspoeld’ wordt. Ook Iran en Syrië herbergen elk meer dan een miljoen vluchtelingen. Op de vierde plaats komt Duitsland met zeshonderdduizend. In de meeste landen is het schatten van aantallen vluchtelingen trouwens nattevingerwerk. Met een pennenstreek wordt het aantal vluchtelingen in een land vijftigduizend hoger of lager gesteld als daar aanleiding voor lijkt. De UNHCR gaat nu uit van 43 miljoen vluchtelingen wereldwijd: van elke 160 aardbewoners is er dan één een vluchteling.

De 'oorlog tegen terrorisme’ veroorzaakt veel vluchtelingen.
Het is een anti-Amerikaans stokpaardje: dat de Verenigde Staten enorme stromen vluchtelingen genereren met hun drieste ingrepen in het Midden-Oosten. Maar de droge cijfers van de UNHCR zijn inderdaad dat de vluchtelingen uit Irak en Afghanistan bijna de helft uitmaken van alle vluchtelingen wereldwijd (exclusief Palestijnen). Er komen meer vluchtelingen uit Afghanistan dan uit alle landen van Afrika bij elkaar (bijna drie miljoen). Dat is ook meer dan het hele Midden-Oosten bij elkaar, waar Irak de grootverstrekker is met 1,8 miljoen vluchtelingen.

Het Palestijns-Israëlisch conflict veroorzaakt veel vluchtelingen.
Half waar. Het is wonderbaarlijk dat zo'n klein stukje land zo veel vluchtelingen kan opleveren, maar één op de drie vluchtelingen ter wereld is een Palestijn. Nu vond de 'vlucht’ meestal decennia geleden al plaats en leven de afstammelingen van die vluchtelingen al generaties in landen als Jordanië, Egypte en Syrië. Het is maar de vraag of we al die opeenvolgende generaties nog 'vluchteling’ moeten noemen, maar politiek ligt dat zeer gevoelig. De UNHCR omzeilt die netelige kwestie door erop te wijzen dat de Palestijnen onder een ander VN-orgaan vallen en ze vervolgens niet mee te tellen in de eigen statistieken over vluchtelingen.

Er zijn tientallen oorlogen en dictaturen die mensen opjagen.
Buitenlandpagina’s staan vol vreselijk nieuws en dat geeft veel oppervlakkige lezers de indruk van een wereld die uit zijn voegen barst van het geweld en de onderdrukking. Er is zelfs een term voor, 'the Gap’, die volgens conservatieve Amerikanen de lijn aanduidt tussen de rijke, vrije en gelukkige wereld en het donkere Mordor daarbuiten. Feit is dat er maar weinig conflicten zijn die echt grote vluchtelingenstromen veroorzaken van honderdduizenden mensen. Naast de oorlogen in Irak en Afghanistan zijn dat op het moment alleen de oorlogen in Somalië, Congo, Soedan en Columbia. Het beeld van al die repressieve regimes valt ook enorm mee: alleen de onderdrukking in Myanmar en die in Zimbabwe veroorzaken een echt grote uitstroom.

Er komen wereldwijd steeds meer vluchtelingen bij.
Het aantal vluchtelingen schommelt al twee decennia tussen de tien en twaalf miljoen (zie grafiek): tegenover de vluchtelingen die erbij komen, gaan er ongeveer evenveel terug. De jaren negentig waren een slecht decennium, met vele burgeroorlogen in verschillende hoeken van de wereld - Europa incluis. Veel vluchtelingen raakten toen ook op drift in Afrika, maar daar daalde in het hele afgelopen decennium het aantal vluchtelingen: vergeleken met het jaar 2000 is de helft eraf. Die vooruitgang werd helaas tenietgedaan door de oorlogen in Irak en Afghanistan.
Daar moet wat Afrika betreft wel bij worden gezegd dat het continent erg veel vluchtelingen telt die de grenzen van hun land niet overgaan en officieel dus 'ontheemden’ heten terwijl ze wel degelijk vluchteling zijn. Het is nu eenmaal een behoorlijk stuk lopen als je als vluchteling Congo of Soedan uit wil: landen zo groot als half Europa. De meeste Afrikaanse vluchtelingen komen uit Somalië en daar laait het geweld helaas weer op. Veel Somalische vluchtelingen kiezen de overtocht naar Jemen, en die is waarschijnlijk de dodelijkste in zijn soort.

Asielproblematiek is een westers fenomeen.
Zeker niet: stijf bovenaan in de lijst met asielaanvragen staat Zuid-Afrika. Vorig jaar vroegen daar evenveel vluchtelingen asiel aan als in alle 27 landen van de Europese Unie bij elkaar. Zuid-Afrika staat zo hoog vanwege de crisis in Zimbabwe. Andere opmerkelijke landen waar vaak asiel wordt aangevraagd zijn Maleisië (bijna allemaal vluchtelingen uit Myanmar) en Ecuador (Colombianen). De landen waar asielzoekers vandaan komen zijn ook vaak verrassend. In 2010 waren Serviërs de grootste groep (lees: Kosovaren). Ook Rusland en China staan, tot ergernis van de regeringen in Moskou en Peking, in de top-vijf.
Vluchtelingen zwerven vaak eindeloos van kamp naar kamp.
Dat vluchtelingen steeds hun boeltje moeten pakken en overal kort blijven onder onterende omstandigheden is een gerechtvaardigd beeld voor wie zijn kranten bijhoudt, bijvoorbeeld over de oorlogen in Afrika, maar een vertekening van het mondiale beeld. Tweederde van alle vluchtelingen is al langer dan vijf jaar ergens neergestreken (daar vallen trouwens ook de Palestijnen onder). Minder dan een derde verblijft in een kamp en die zijn vaak veel beter uitgerust dan de tentenkampen uit de aangrijpende reportages. In Afrika onder de Sahara woont trouwens wel de meerderheid van de vluchtelingen in een kamp.

Vluchtelingen zijn vaak alleenstaande, jonge mannen.
Veel mensen geloven dat omdat dit het plaatje is bij asielzoekers in Europa: dat zijn meestal jonge mannen en een deel van hen verzint een vluchtverhaal om kans te maken om te mogen blijven. Dat is zeker geen wereldwijd patroon. Zowel bij vluchtelingen als asielzoekers is de helft van de vluchtelingen een vrouw en twee op de vijf zijn kind - de weerspiegeling van een normale bevolkingsopbouw in een gebied waar iedereen moet vluchten. Volwassenen kiezen er minder vaak voor om terug te keren naar hun thuisgebied dan kinderen. En kinderen zijn trouwens bedroevend vaak alleen: in 2009 vroegen bijna negentienduizend kinderen zonder hun ouders asiel aan.

De VS geven toegelaten vluchtelingen een echte kans.
Vorig jaar vonden wereldwijd 112.400 vluchtelingen met de hulp van de VN een nieuw thuis in een opvangland. De VS namen daarvan tachtigduizend voor hun rekening, terwijl Canada en Australië er onderling nog eens bijna 24.000 verdeelden. De Europese landen ontfermden zich over de kruimels die overbleven: het eerste Europese land is bijvoorbeeld Duitsland met tweeduizend. De VS namen ook meer dan de helft van alle naturalisaties van vluchtelingen voor hun rekening in de afgelopen tien jaar. Driekwart miljoen vluchtelingen werden sinds 2000 Amerikaan: dat betekent dat van alle Amerikanen er ruwweg één op de vierhonderd een vluchteling is die in het afgelopen decennium staatsburger werd. Daar moet trouwens wel bij gezegd worden dat wat asielzoekers betreft Europa de VS weer ver achter zich laat: alleen in Frankrijk werden vorig jaar evenveel asielzoekers toegelaten als in de VS.

Vluchtelingen keren maar zelden terug.
Zeker niet: de afgelopen twintig jaar keerden er gemiddeld meer dan een miljoen vluchtelingen per jaar terug naar het land waaruit ze verdreven waren. Maar jammer genoeg daalt dat aantal gestaag sinds 2002 (zie grafiek). Toen keerden er nog 2,5 miljoen vluchtelingen terug; in 2009 was dat een kwart miljoen. Sinds 1990 is dat niet zo weinig geweest. Pluspunt is dat er wel miljoenen interne vluchtelingen terug konden keren, vooral in Irak en Pakistan. Er zijn op dit punt trouwens geen betrouwbare cijfers mogelijk: hulpverleners proberen een 'educated guess’ te doen over terugkeercijfers aan de hand van allerlei aanwijzingen over terugkeer.

De meeste nieuwe vluchtelingen worden klimaatvluchtelingen.
Sinds 2008 zingt het cijfer rond: een miljard! Dat is hoeveel mensen er volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) tegen 2050 'klimaatvluchteling’ geworden zijn. Zij zullen volgens het IOM vluchten voor overstromingen en andere rampen, voor toenemende droogte en lagere opbrengsten en voor spanningen die door grotere schaarste worden veroorzaakt. Wat de internationale verdragen betreft, is de kwestie simpel: dat zijn geen vluchtelingen. Een vluchteling is namelijk 'een persoon die uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, sociale groep of politieke overtuiging, zich buiten het land van zijn nationaliteit bevindt’. Klimaat telt dus niet - sterker, een 'klimaatvluchteling’ zou volgens het Europese idioom anno 2011 worden weggezet als 'gelukszoeker’.
Een hele termenbrij omringt de vluchtelingen van de wereld, in een poging om nette scheidslijnen te trekken in een enorm verschillende massa mensen. Je hebt de genoemde vluchtelingen, intern ontheemden, asielzoekers en staatlozen, maar ook teruggekeerde vluchtelingen of ontheemden die hun leven niet zonder hulp kunnen oppakken (respectievelijk 'returnees’ en 'returned IDP’s’). Ook buiten die hokjes vallen weer heel veel mensen. Bij gebrek aan beter veegt de UNHCR hen maar samen onder het kopje 'People of concern’.

Vluchtelingenproblematiek is vaak onzichtbaar.
De meeste vluchtelingen trekken naar een stedelijk gebied in de regio van hun thuisland, worden daar naar een opvang gebracht en aangemeld bij de UNHCR. Dan begint het wachten, dat meestal eindigt met een terugkeer naar het eigen land of integratie in het nieuwe. Alleen 'vluchtelingencrises’ halen het nieuws; de meeste vluchtelingen leven een onopgemerkt bestaan in een stad.
Onder de meest schrijnende vluchtelingenproblematiek valt die van de 'staatloze mensen’. Omringd door grenzen in een wereld waar rechten zijn opgehangen aan het burgerschap van een bepaalde staat vallen 'staatlozen’ overal buiten. Het zijn er ongelooflijk veel: 6,6 miljoen mensen zijn als 'staatloos’ geregistreerd bij de UNHCR, maar de organisatie schat dat er zeker twaalf miljoen zijn - bijna evenveel als het aantal 'officiële’ vluchtelingen van de wereld. Staatlozen zijn vaak vluchtelingen die niet kunnen aantonen dat ze uit een ander land komen. Ze leven vaak een zeer marginaal bestaan, zonder netwerk en zonder steun. Vooral Thailand valt hierin op: er leven wellicht miljoenen leden van stammen die zijn verdreven uit Myanmar.