Voelt u het ook, het dilemma?

Beveiligen en een low profile opstelling. Dat is de aanpak voor bedreigde critici van de islam. Het is een fnuikend dilemma. Geen media-aandacht vanwege de veiligheid versus onmacht en woede.

Tijdens de opening van het 72-ste boekenbal Lof der Zotheid –Scherts, Satire en Ironie werd kort gerefereerd aan de betekenis van de vrijheid van het geschreven en gesproken woord. Dat taal niet mag leiden tot uitsluiting sloeg op de paspoortendiscussie in de Tweede Kamer en kwestie van dubbele loyaliteit. Het statement dat op het podium werd gemaakt ontving een gul applaus. Natúúrlijk konden de feestende schrijvers en intellectuelen zich daarin in vinden.

Maar waar geen woord over werd gerept was het feit dat een Nederlandse schrijfster van Marokkaanse origine sinds begin maart gedwongen is om vanwege haar pen onder te duiken. Het was de gelegenheid bij uitstek geweest om ondubbelzinnig afkeuring te betuigen aan de zotheid van de bedreiging en geestelijke gijzeling van vrouwelijke moslimschrijvers door fundamentalisten.

Het gaat hier over Naima El Bezaz. Ze publiceerde eind vorig jaar De Verstotene, haar derde roman, over een jonge Marokkaanse vrouw die hopeloos verliefd wordt op een joodse jongen en daar, uiteraard, last mee krijgt. Ze worstelt zich uit haar conservatieve milieu waarin seks voor vrouwen gelijk is aan sociale zelfmoord. Het is een klassiek Romeo en Julia thema – niet meer en niet minder - en wordt in recensies ook wel de Turks Fruit voor Marokkaanse Nederlanders genoemd. Vanwege dit verhaal is ze object van doodsbedreigingen en gedwongen onder te duiken. Wat dat betekent, kunnen mensen die vrij over straat lopen, naar hun werk gaan en uitgaan zich niet voorstellen. Onbevangen inspiratie putten uit je eigen leefwereld voor literatuur, zoals Jan Wolkers in de jaren zestig voor zijn boek deed, is voor moslims kennelijk niet weggelegd.

Dat dit geval niet op zich zelf staat, weet iedereen langzamerhand wel. Voorbeelden te over. Van Ayaan Hirsi Ali, die volgens het laatste nieuws in Amerika inmiddels ook een topbeveiliging krijgt vanwege haar boeken, tot NRC-columnist Hasna El Maroudi. Zij bezweek onder de druk van bedreigingen (ook op straat en in de tram door Marokkaanse jongens) naar aanleiding van een lichtkritisch humoristisch stukje over de Amazigh-cultuur in Marokko en stopte met schrijven. Dat het niet alleen een Nederlands probleem is –vanuit de veilige huiskamer doodsbedreigingen op internet kwakken die je sinds de moord op Van Gogh niet kunt bagatelliseren – weten we ook. In India heeft bijvoorbeeld een fundamentalistische groepering een prijs van 11.000 dollar uitgeloofd aan “een ieder die schrijfster Taslima Nasreen kan doden of onthoofden”. Zij vluchtte uit Bangladesh vanwege kritiek op haar boek Llaja waarin ze de vervolging van de hindoe-gemeenschap door de islamitische meerderheid beschrijft. India weigerde haar het staatsburgerschap en deze voorvechtster van vrouwenrechten en vrije meningsuiting woont nu afwisselend in Zweden en Amerika. Als een vrije vogel op de vlucht. De Canadese schrijfster Irshad Manji, die als overtuigd moslim een poging doet om vanuit dialoog te komen tot hervormingen van het geloof, kan geen stap meer zetten zonder bodyguards.

Onderduiken tot de bui over drijft. Vluchten naar Amerika – het helpt niet. Een massale steunbetuigingen, zoals de Brits-Indiase schrijver Salman Rushdie in 1989 na de fatwah van ayatollah Khomeini ten deel viel, werkt ook niet. Hij was het eerste in het oog springend mondiale slachtoffer van de tendens dat literatuur en islam niet samen gaan.

Joost Zwagerman schreef op 9 maart in De Volkskrant een stuk onder de titel Laat Naima el Bezaz niet alleen waarin hij vragen stelt bij de oorverdovende stilte rondom de ondergedoken schrijfster. Zijn oproep tot support stuit echter op gelatenheid. Wat helpt dat nou, een petitie? Publiciste Naema Tahir zegt: “Het beste wat je kunt doen om haar te steunen is gewoon doorgaan met je werk. Je bent altijd heel kwetsbaar als je jezelf uit, maar toch vind ik dat we moeten kunnen blijven zeggen wat we denken.”

Ja, natuurlijk moeten we kunnen blijven schrijven en zeggen wat we vinden over van alles. Maar gebeurt dat ook werkelijk en zijn er niet inmiddels heel wat schrijvers, kunstenaars en politici die zichzelf betrappen op een lichte vorm van zelfcensuur? Zijn we bang om te worden geafficheerd met criticasters van de islam? Dachten we dat met het vertrek van Ayaan Hirsi Ali de rust zou terug keren?

Nee. Het houdt niet op. En het ligt ook niet aan een robuuste, confronterende stijl, zoals altijd is beweerd over Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali. Want wie zo hard, grof en beledigend uithaalt naar het vredelievende geloof van miljoenen mensen, roept het immers een beetje over zichzelf af.

Helaas is dit een illusie. Schrijven op een losse, lichte of puur beschrijvende realistische manier over gewone zaken als seks, liefde, man-vrouwrelaties kan ook worden opgevat als beledigen van de islam.

Wat er tegen gedaan kan worden, stuit op een dilemma dat tegelijk het probleem is. Het object van de haat kan beter low profile stil in een hoekje gaan zitten. Hopelijk worden ze goed beveiligd en hoeven ze dat niet uit eigen zak te betalen. Schrijvers weten niet wat ze doen moeten om hun collega te helpen. De poging van Zwagerman om het niet ongenoemd te laten passeren is er ieder geval één die lof verdient. In de media wordt geworsteld met de vraag of stilzwijgen uit respect voor de veiligheid van het haatobject beter is dan aandacht schenken voor een ernstig maatschappelijk probleem.

Voelt u het ook, het dilemma? Stilzwijgen of roepen ‘nee, dat kan en mag niet gebeuren’. Tegen wie richt je trouwens je kritiek en woede? Aan pubers op het internet? Aan haatzaaiende en in angst handelende imams, zoals de Tilburgse Salam? Een enkele keer kan iemand worden getraceerd en via het strafrecht worden aangepakt. Inderdaad kon enkele weken geleden een 25-jarige Haagse man worden gearresteerd die op een internet site had opgeroepen El Bezaz “te bespugen, weg te jagen uit Nederland en te stenigen”. Hij heeft 100 uur taakstraf gekregen. Daarmee stop je niet de invloed van de radicale imams in de moskeeën en de homemade ayatollah’s op het internet.