televisie

Voer voor toeristen

De gebroken snaar

Alles lijkt op weg naar Zuid-Afrika. Zo ook de clipper Stad Amsterdam in de 33ste aflevering van haar reis in het kielzog van de Beagle. Aan boord Wubbo Ockels, hoogleraar duurzaamheid. Die vertelde dat hij zich, toen hij in 1985 met de Challenger de ruimte in werd geschoten, voor het eerst realiseerde dat er buiten de atmosfeer, een dunne beschermende deken van twintig kilometer rond de aarde, niets meer is dan immense zwarte ruimte. Alleen op ‘ruimteschip aarde’ ís iets - en dat is meteen ook álles: leven, geschiedenis, toekomst. En het is kwetsbaar. Niemand aan boord haalt het in zijn hoofd een gat in de romp van het schip te maken. Dat besef lijkt de mens onvoldoende te hebben ten aanzien van atmosfeer en milieu. Ockels vond de juiste metaforen en toon om zijn bekende conclusie opnieuw door te laten dringen.
Die woorden kwamen terug bij het zien van een documentaire die iets totaal anders en toch verwants behandelt: De gebroken snaar van Saskia van Schaik. Zoals Darwin zocht naar de oorsprong der soorten, zo zocht zijn Duitse tijdgenoot Wilhelm Bleek naar de oorsprong van taal. Hij dacht dat alle taal afgeleid was van een oertaal en vermoedde dat het /Xam, de taal van de oorspronkelijke bevolking van zuidelijk Afrika, San of Bosjesmannen genoemd, daar dichtbij stond. Bleek trof hen rond 1870 in de gevangenis van Kaapstad, vastgezet vanwege veediefstal of moord, maar in wezen omdat deze jagers-verzamelaars zich verzetten tegen Engelsen en Boeren die hun woestijnachtig leefgebied binnendrongen, land omheinden en de drinkplaatsen van mens en wild annexeerden. De San werden gezien als een hinderlijke diersoort en dus afgeschoten. Cynisch gezegd was hun gevangenschap, negenhonderd kilometer ten zuiden van hun leefgebied, vooruitgang, want erkenning van menselijke natuur.
Bleek onderzocht, samen met inwonende schoonzus Lucy Lloyd, door hen verhalen te laten vertellen en die in hun taal te noteren, met ernaast Engelse transcripties. Het resulteerde in 150 notitieboekjes en twaalfduizend pagina’s. Eerst gingen ze ervoor naar de gevangenis, later kregen ze toestemming gevangenen in hun huis te nemen. Vooral door Lloyd verschoof hun aandacht van taal naar de verhalen zelf - producten van een orale cultuur, uitdrukkingen van een mythisch-magische wereld waarin de scheiding tussen mens en dier, tussen heden, verleden en toekomst afwezig was. Steeds meer ging het dus om een cultuur, waarvan Bleek, Lloyd, maar vooral ook //Kabbo en Dia!kwain, hun belangrijkste vertellers en huisgenoten, beseften dat die op zijn eind liep. Ook binnen de dampkring leidt de 'slordigheid’ van de menselijke soort tot rampzalig verlies.
Bleek en Lloyd redden wat er nog te redden viel door die wonderbaarlijke verhalen vast te leggen. Hun eigen verhaal, samen met dat van de San-zegslieden, wordt weer door Saskia van Schaik verteld. De betrokkenheid van wetenschappers en auteurs die zich met het archief bezighouden is indrukwekkend. Het prototype van een dikke Boer die in zijn suv op kale woestijngrond rijdt, confronteert je met vooroordelen als hij vuursteentjes, pijlpunten en vuurplaatsen aanwijst als 'waardevolle erfenis’ waar niemand aan mag komen. De film vertelt een treurig verhaal, maar doet dat in woord en beeld prachtig.
Niets heeft dit met het WK te maken. Wel met de Beagle-reis. Zondag, in de voorlaatste aflevering, werd de Kalahari bezocht, waar San in Volendam-dorpjes zichzelf spelen voor toeristen. In ploegendiensten van veertien dagen. Zij zijn de oudste levende tak van de menselijke soort. Redmond O'Hanlon, ook in het gehoor van Ockels, spreekt in De gebroken snaar de San-teksten in. Aangrijpend.

Saskia van Schaik, De gebroken snaar. VPRO, Het uur van de wolf, vrijdag 28 mei, Nederland 2, 22.55 uur