De onderkant van Europa (10)

Voetbal is oorlog

«Denk aan Aljubarrota», was het parool van de Portugese pers in de aanloop naar de wedstrijd Portugal-Spanje (1-0). In Aljubarrota vond in 1385 een historische veldslag plaats tussen Spanje en Portugal. Koning Juan I van Castilië rukte met zijn troepen op vanuit Madrid om zijn Portugese collega João I van de troon te stoten. Volgens de geschiedenis waren de Portugezen, onder leiding van nationale held Nuno Alvarez, verre in de minderheid, maar al stenen gooiend wisten ze toch een overwinning te boeken. De onafhankelijkheid was gered. In 1495 sloten Spanje en Portugal het verdrag van Tordesillas. Daarbij werd met pauselijke zegen de Nieuwe Wereld broederlijk onder elkaar verdeeld. Maar de inter-Iberische verhoudingen bleven gespannen. Nadat de jonge dwaze koning Sebastião in 1578 bij een poging tot verovering van Marokko was bezweken bij Alcácer-Quibir, greep Filips II in Madrid meteen zijn kans. Hij stuurde de hertog van Alva naar Lissabon en liet zich kronen tot Filips I van Portugal . Pas in 1640 wisten de Portugezen zich weer aan het Spaanse juk te ontworstelen. Nog altijd voelen de Lusitaniërs zich door Spanje bedreigd. De vrees economisch te worden opgeslokt is groot. Spaanse bedrijven zijn er als de kippen bij als er weer aandelen van een geprivatiseerd Portugees staatsbedrijf worden verhandeld op de beurs van Lissabon.

De Spanjaarden noemen de Portugezen liefdevol hermanos, broeders. Voor hen is Portugal een buitenprovincie waar een vreemd, onverstaanbaar soort Spaans wordt gesproken. Zo ongeveer als de Duitser tegen de Nederlander aankijkt. Vice versa is de animositeit echter groot, en waar kan een klein land dat beter uitdrukken dan op het voetbalveld?

En dus bevond Portugal zich in de aanloop naar de EK-wedstrijd Portugal-Spanje, zondag 21 juni, in het Alvalade XXI-stadion in Lissabon, aan de rand van een zenuwinstorting. Alle trauma’s uit de vaderlandse geschiedenis borrelden naar boven. De Portugese pers riep de spelers van de nationale selectie op het voorbeeld te volgen van Dom Afonso Henriques, de eerste koning van Portugal, die zijn moeder liet opsluiten in een afgelegen kasteel omdat ze Spaans was. «Er zijn krachten in het spel die deze wedstrijd proberen om te vormen tot een historische, ziekelijke psychose», sprak de oude historicus José Herman Saraiva bezorgd. De oude minister uit het Salazar-tijdperk — innig geliefd vanwege zijn tv-oraties — riep op tot een «perestrojka» in de Iberische verhoudingen. Maar hij was een roepende in de woestijn.

Luiz Filip Scolari, de Braziliaanse oefenmeester van het Portugese elftal, maakte dankbaar gebruik van de anti-Spaanse sentimenten. In de openingswedstrijd van het toernooi had hij een gevoelige nederlaag moeten incasseren tegen de Grieken. Nu moest hij maximale druk zetten op zijn spelers om een smartelijke afgang te voorkomen. «Voetbal is oorlog», sprak de coach. Scolari’s favoriete boek is de De kunst van het oorlog voeren van Soen Tsjoe, een Chinese generaal uit de vierde eeuw voor Christus. Als trainer van Brazilië tijdens het WK in Zuid-Korea en Japan deelde hij onder zijn spelers kopieën uit met de belangrijkste passages uit het boek. Ook de Portugese spelers worden volgens deze principes gedrild.

Scolari riep de hulp in van O. L. Vrouw van Fátima, tot wie zijn spelers voor aanvang van iedere wedstrijd verplicht hand in hand moeten bidden. De trainer weigerde interviews met de Spaanse pers. «Dit is een oorlog en in oorlogen moet je doden en niet sterven. Alles wat ik zou zeggen zou op een andere manier worden geïnterpreteerd. Het is dus beter dat ik niets zeg.» De actie had effect. De Portugese spelers liepen zich de benen uit het lijf in het Alvalade XXI-stadion. «De Portugezen speelden met Spaanse furie, de Spanjaarden met saudade», constateerde sportkrant A Bola achteraf. Door zijn goal werd Nuno Gomes de nieuwe Nuno Alvarez, de held van Aljubarrota. Heel Portugal ging na de overwinning toeterend de straat op. «Een victorie die Portugal verenigt», schreef A Bola. «De golf van euforie die Portugal veroverde na de overwinning op de Spanjaarden lijkt moeilijk te overtreffen, zelfs in het geval van een gewonnen finale», aldus O Público. «Dit is een van de gelukkigste avonden van mijn leven», sprak premier Durão Barroso geroerd.

Na afloop probeerde coach Scolari de geest weer in de fles te stoppen. «Dit is geen oorlog, maar het is soms verleidelijk om dat verschrikkelijke woord te gebruiken.» Hij droeg de overwinning op aan de Portugese soldaten in Irak.