Voetnoten bij essay ‘Wij weten iets van hun lot’

1 Bart van der Boom, ‘Wij weten niets van hun lot.’ Gewone Nederlanders en de Holocaust (Amsterdam 2012).

2 Bas Kromhout, 'Nederlanders hebben het nicht gewusst’, Historisch Nieuwsblad 24 april 2012 http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/nieuws/18562/nederlanders-hebben-het-nicht-gewusst.html

3 Van der Boom, Wij weten niets, 417.

4 Ies Vuijsje, Tegen beter weten in. Zelfbedrog en ontkenning in de Nederlandse geschiedschrijving over de Jodenvervolging (Amsterdam 2006) 207 e.v.

5 Van der Boom, Wij weten niets, 415. Zie ook: 'We waren onwetend, niet onverschillig’, de Volkskrant, 25 april 2012.

6 Etty Hillesum, Etty. De nagelaten geschriften van Etty Hillesum 1941-1943 (Amsterdam 1991), 24 augustus 1943, 697. Het citaat vormt het motto van Van der Booms boek.

7 Van der Boom, Wij weten niets, 323-324. Zie ook: Bart Kromhout, 'We hebben het nicht gewusst’. Bart van der Boom over Nederlanders en de Holocaust’, Historisch Nieuwsblad, mei 2012, 21; Bart Funnekotter, 'We wisten het niet’, NRC, 24 april 2012.

8 Hillesum, Etty, 512.

9 Van der Boom, Wij weten niets, 112-113.

10 Van der Boom schrijft dat strenge bronnenkritiek en het bezien van het dagboek als geconstrueerde tekst het einde van het vak van de historicus zou betekenen. 'De sociale wetenschapper schatert om zoveel naïviteit…’: Van der Boom, Wij weten niets, 115-116. Hij gaat er dus aan voorbij dat ook de historicus Jacques Presser die de term 'egodocumenten’ muntte en, veel recenter, de historici Arianne Baggerman en Rudolf Dekker egodocumenten betitelden als 'teksten die zowel onthullen als verhullen’ en gekenmerkt worden door 'meerduidigheid’: A. Baggerman en R. Dekker, 'De gevaarlijkste van alle bronnen. Egodocumenten: nieuwe wegen en perspectieven’, Tijdschrift voor Geschiedenis 1, 4 (2004) 3-22.

11 Van der Boom, Wij weten niets, 116.

12 Kromhout, 'Nederlanders hebben het nicht gewusst’.

13 Van der Boom, Wij weten niets, 292-293.

14 Ibidem, Wij weten niets, 385.

15 De Waarheid, 30 januari 1943; De Geus, 4 september 1943, beide aangehaald in: De Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, mei '43 - juni '44, 1976, VII, 438.

16 Maaike Meijer, M. Vasalis. Een biografie (Amsterdam 2011) 309-310.

17 Van der Boom, Wij weten niets, o.a. 273-274, 276-277, meer algemeen 263-312.

18 Ibidem, 314.

19 Voor de vorm van legitimatie: o.a. Van der Boom, Wij weten niets, 413-414. Deze berekening van het aantal joodse onderduikers staat in de meest recente en grondige analyse van de onderduikkansen van joden en opstelling van potentiële onderduikgevers: Marnix Croes en Peter Tammes, 'Gif laten wij niet voortbestaan.’ Een onderzoek naar de overlevingskansen van Joden in de Nederlandse gemeenten 1940-1945 (Amsterdam 2004), 471; 174 e.v. Croes en Tammes spreken van tenminste 27.995 joodse onderduikers. Chaya Brasz noemt nog een aantal van 24.000, in: 'Na de tweede wereldoorlog: van kerkgenootschap naar culturele minderheid; , in: J.C.H. Blom, Rena Fuks-Mansfeld e.d. (ed), Geschiedenis van der joden in Nederland (Amsterdam 1994) 351-352. Zie ook: Bob Moore, Slachtoffers en overlevenden. De nazi-vervolging in Nederland (Amsterdam 1998) 196 e.v.; Bert-Jan Flim, o.a. Omdat hun hart sprak: geschiedenis van de georganiseerde hulp aan Joodse kinderen in Nederland, 1942-1945 (Kampen 1996).

20 Van der Boom, Wij weten niets, 93.

21 De Jong, Koninkrijk, VII, 462-463 en: ibidem, 440-441.

22 Van der Boom, Wij weten niets, 206-207.

23 Voor het belang van 'passief antisemitisme’, zie o.a. Helen Fein, 'The Impact of Antisemitism on the Enactment and Success of “The Final Solution of the Jewish Question”’, in: idem, The Persisting Question, (Berlin / New York 1987) 283-284. De historicus Saul Friedländer, onder meer bekend van zijn Nazi Duitsland en de Joden (2007) heeft het over het belang van wat hij 'ordinary antisemitism’ noemt. Het bestaan hiervan ziet hij als een van de factoren waarom in (nazi-)Duitsland verzet tegen de antisemitische politiek van een relatief kleine groep uitbleef: Wanneer de herinnering komt. Een film over Saul Friedländer (2012) van Frank Diamand. Meer specifiek voor Nederland: Dienke Hondius, 'De holocaust als hype. Goldhagen onderscheidt maar twee groepen Duitsers: daders en slachtoffers. daartussenin zit niets’, De Groene Amsterdammer, 23 april 1997.

24 Van der Boom, Wij weten niets, 303.

25 Zie o.a. de conclusies in: Pim Griffioen en Ron Zeller, Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk, en België, 1940-1945. Overeenkomsten, verschillen, oorzaken (Amsterdam 2011) 685-686, 1025 e.v.

26 In Van der Boom, Wij weten niets, 207, 211. Voor antisemitisme rond en vooral na de bevrijding: Dienke Hondius, Terugkeer. Antisemitisme in Nederland rond de bevrijding (Den Haag 1998); Moore, Slachtoffers en overlevenden, 300 e.v.; Evelien Gans, ’“Vandaag hebben ze niets, maar morgen bezitten ze weer een tientje.” Antisemitische stereotypen in bevrijd Nederland’, in: Conny Kristel (ed), Polderschouw. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Regionale verschillen, (Amsterdam 2002), 313-353; Pieter Lagrou, 'Return to a Vanished World: European Societies and the Remnants of their Jewish Communities, 1945-1947, in: David Bankier (ed), The Jews are coming back. The return of the Jews to their countries of origin after WW II (Jerusalem 2005) 10 e.v. Uit dit en ook uit het volgende boek blijken de toename van het antisemitisme tijdens de bezetting en de openlijke manifestatie ervan na de bevrijding niet bepaald uniek voor Nederland, zie: Keith Lowe, Savage Continent. Europe in the Aftermath of World War II (London 2012) 189 e.v.

27 Kromhout, 'Nederlanders hebben het nicht gewusst’.

28 Van der Boom, Wij weten niets, 397-398, 401; Bas Kromhout, ’“We hebben het nicht gewusst”. Bart van der Boom over Nederlanders en de Holocaust’, Historisch Nieuwsblad, mei 2012, 22.

29 Loe de Jong, Koninkrijk, VIII, 1978, 738-740. Zie ook: C.J.F. Stuldreher, 'Samen alleen. Joods verzet in Nederland’, Bericht van de Tweede Wereldoorlog, afl. 54, 13 februari 1971, 1493; Evelien Gans, Jaap en Ischa Meijer. Een joodse geschiedenis 1912-1956 (Amsterdam 2007) 218-220.

30 Van der Boom, Wij weten niets, 373.

31 Kromhout, 'We hebben het nicht gewusst’, 22. Van der Boom, Wij weten niets, 414-415.

32 Funnekotter, 'We wisten het niet’.

33 Voor een eerste aanduiding, zie: Max Horkheimer: 'Über die deutschen Juden’. In: Max Horkheimer (ed.) Zur Kritik der instrumentellen Vernunft (Frankfurt am Main 1997) (eerste editie 1961), 314. Zie ook: Voor Täter-Opfer-Umkehr zie o.a.: Werner Bergmann, ’“Störensfriede der Erinnerung”. Zum Schuldabwehr-Antisemitismus in Deutschland’, in: Klaus Michael Bogdal/Klaus Holz/Matthias Lorenz (Hrsg), Literarischer Antisemitismus nach Auschwitz (Stuttgart-Weimar 2007) 30. Voor een zeer recente discussie: Juliane Wetzel, 'Die Täter-Opfer-Umkehr’, Der Freitag, 22 april 2012 en digitaal:http://www.freitag.de/autoren/der-freitag/die-tater-opfer-umkehr

34 Evelien Gans, 'Iedereen een beetje slachtoffer, iedereen een beetje dader. De Nederlandse Historikerstreit over de grijze oorlog’, De Groene Amsterdammer, 28 januari 2010.

35 Chris van der Heijden, Dat nooit meer. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland (Amsterdam 2011) 606.

36 Evelien Gans, 'Over gaskamers, joodse nazi’s en neuzen’, Peter R. Rodrigues en Jaap van Donselaar (ed) Monitor Racisme en Extremisme. Negende rapportage (Amsterdam 2010) 135-136.

37 'In de grijze zone tussen toekijken en deelnemen’, aldus presentator Hans Goedkoop. 'Geweten in de oorlog’, Andere Tijden, 3 april 2012: http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1246385

38 Sytze van der Zee, Vogelvrij. De jacht op de Joodse onderduiker (Amsterdam 2010) 231-435. Het toneelstuk van Helmert Woudenberg beleefde zijn première in 1997 onder zowel de titel De jodenverraadster als De jodenverraadsters. Het ging onder meer in 2007 en 2012 in reprise:
http://catalogus.tin.nl/catalogus.php#tinCatalogus=tinSearchInput%3Djodenverraadster; 'De Jodenverraadster. Interview met Helmert Woudenberg’, De Groene Amsterdammer, 2 mei 2007;
http://www.hvatoneel.nl/index.php/toneelcompetitie/2011-2012/jury-boek-2011-2012/2-ongecategoriseerd/62-odia-2

39 Van der Boom, Wij weten niets, 14.

40 Ingezonden brieven in de Volkskrant, 26 (Menno ten Brink, 'Lachertje’) en 28 april (Ron van der Wieken, 'Joden’) 2012. Zie ook de ingezonden brieven en de weerwoorden in het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) (van zowel Bart van der Boom als Anet Bleich) n.a.v. Anet Bleichs recensie van Wij weten niets van hun lot, 'Onwetend?’, Nieuw Israëlietisch Weekblad, 2 november 2012. Ook Ed van Thijn en Ies Vuijsje kwamen met kritiek op de debatmiddag in het Verzetsmuseum, zie: 'Ed van Thijn: “Boek Van der Boom misleidend”’, Historisch Nieuwsblad, mei 2012: http://www.historischnieuwsblad.nl/nl/nieuws/18657/ed-van-thijn-boek-van-der-boom-misleidend.html
Bart van der Boom bericht ook zelf over kritische en prijzende reacties op zijn blog: http://wijwetennietsvanhunlot.blogspot.nl/

41 Over joden die zelfmoord pleegden [of onderdoken of probeerden te vluchten] - Van der Boom noemt hen in één adem - merkt Van der Boom op dat deze reacties niet op 'concrete kennis van de Holocaust’ hoefden te wijzen. Het bewijst 'alleen dat ze de toekomst somber inzagen, en daar was alle reden toe (…)’, Van der Boom, Wij weten niets, 377. Voor joodse zelfmoord in Nederland tijdens de oorlog: Wout Ultee en Ruud Luijks, De schaduw van een hand. Joods-gojse huwelijken en joodse zelfdodingen in Nederland 1936-1943, in: H. Flap en W. Arts (ed.), De organisatie van de bezetting (Amsterdam 1997) 55-76. Zie ook: Karin Dangermond, 'Het heft in eigen handen: Joodse zelfmoorden in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog’, Misjpoge, 2012, 25, 1, 4-12.

42 Zie o.a.: NRC, 25, 26 april en 2 mei 2012; de Volkskrant, 2 en 3 mei 2012; Een Vandaag, 'Dodenherdenking’, 3 mei 2012. Ewoud Sanders, 'Maak van Dodenherdenking geen Jodenherdenking’, NRC, 7 mei 2012. Voor reacties op internet, zie o.a. http://www.nujij.nl/algemeen/dodenherdenking-moet-geen-jodenherdenking-worden.16926407.lynkx.

43 Zie o.a. 'Boosheid over Duitse namen op het monument’, NRC, 18 oktober 2012; Elma Drayer, 'Het begint met modieuze praatjes over goed en fout’, Trouw, 25 oktober 2012.