voetnoten bij ‘Iedereen een beetje slachtoffer, iedereen een beetje dader’

1 Chris van der Heijden, ‘Moordenaars onder ons’, De Groene Amsterdammer, 27 november 2009, 28.
2 Zie: Jüdische Allgemeine, nr. 49/09, 3 Dezember 2009.
3 Van der Heijden, ‘Moordenaars onder ons’, 31. Voor de bedoelde vakliteratuur, zie o.a.: Christopher Browning, Evidence for the Implementation of the Final Solution [(Electronic Edition 2000], ‘Eyewitness Testimony concerning Gassing at Belzec, Sobibor, and Treblinka’, Second Category, Holocaust Denial on Trial (HDOT): Using History to Confront Distortions (Emory University) http://www.hdot.org/en/trial/defense/browning/540. Zie ook de uitspraak van de historicus Dieter Pohl (auteur van o.a. Verfolgung und Massenmord in der NS-Zeit 1933 – 1945 [Darmstadt 2003]) tijdens het proces tegen Demjanjuk in München, aangehaald: ‘Demjanjuk had uit Sobibor moeten vluchten’, NRC Handelsblad, 14 januari 2010.
4 Chris van der Heijden, Grijs verleden (Amsterdam 2001) 9.
5 De inleiding, ‘Bij voorbaat’, ibidem, 9-20.
6 Nivelleren in zijn letterlijke en figuurlijke betekenis: bestaande verschillen verkleinen.
7 Van der Heijden, Grijs verleden, 171.
8 Ibidem, Grijs verleden, 193.
9 Hermann von der Dunk, ‘Kleurrijk verleden’, Vrij Nederland, 12 mei 2001.
10 Aangehaald in: Mischa Cohen, ‘Niet zwart, niet wit, maar grijs. De oorlog van Chris van der Heijden’, Vrij Nederland, 3 maart 2001.
11 Van der Heijden, Grijs verleden, 215.
12 Ibidem, 13.
13 Ibidem, o.a. 206, 399-401, 412. In het interview met Mischa Cohen (zie noot 8) zegt Van der Heijden: ‘Herzberg is voor mij fijn, als leidsman, want van hem zal niemand ooit zeggen dat hij iets probeerde te rechtvaardigen.’
14 Deze Nederlandse ‘Historikerstreit’ lijkt overigens de laatste tijd wel in een stroomversnelling te komen: zie bijvoorbeeld: Rudolf Dekker, Meer verleden dan toekomst. Geschiedenis van verdwijnend Nederland 266 e.v.; Martijn Eickhoff, Barbara Henkes en Frank van Vree, ‘De verleiding van een grijze geschiedschrijving. Morele waarden in historische voorstellingen’ , Tijdschrift voor Geschiedenis 2010 (in druk; de Nacht van de Geschiedenis, in oktober 2009, stond deels in het teken van een debat over het thema ‘grijs verleden’, ingeleid door een interview met Marjan Schwegman en Jolande Withuis door Bas Kromhout en Frans Smits, ‘Weg met grijs – bewonderen mág’, De Week van de Geschiedeniskrant, 10 oktober 2009, 8-11.
15 J.C.H. Blom, ‘In de ban van goed en fout? Wetenschappelijke geschiedschrijving over de bezettingstijd in Nederland’ (Bergen 1983).
16 Van der Heijden, Grijs verleden, 395-398
17 Maarten Brands, ‘Beslagen buitenspiegels. Over de grenzen van zelfreflectie’, in: Conny Kristel (ed), Met alle geweld. Botsingen en tegenstellingen in burgerlijk Nederland (Opgedragen aan J.C.H. Blom ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag) 34-47, paragraaf ‘De ban van goed en fout’, 43-47.
18 Brands, Beslagen buitenspiegels, 45; in de oorspronkelijke tekst staat ‘plebeanisering’.
19 Blom, ‘Een kwart eeuw later, 164.
20 Ibidem, 160; Van der Heijden, Grijs verleden, 412, zie ook: Van der Heijden, ‘De mens is een modderaar’, Vrij Nederland, 7 april 2001.
21 Blom, ‘Een kwart eeuw later’, 20-24. Zie voor de verschillende delen van Bayern in der NS-Zeit, ibidem, 28, noot 34.
22 Martin Broszat and Saul Friedländer, ‘A controversy about the Historicization of National Socialism’, 106, 115-116.
23 Saul Friedländer, ‘Some reflections on the Historicization of National-Socialism’, in: Peter Baldwin (ed), Reworking the Past: Hitler, The Holocaust, and the Historians (Boston 1990) 93 e.v.
24 Martin Broszat and Saul Friedländer, ‘A Controversy about the Historicization of National Socialism’, in: ibidem, III (Martin Broszat), 115-116.
25 Friedländer wees daarbij ook op werk van Broszat zelf, ibidem, IV (Friedländer), 119-120; zie ook: Matthias Heyl, ‘Duitse herinneringscultuur. Gedachten en patronen’, in: Frank van Vree en Rob van Laarse, De dynamiek van de herinnering. Nederland en de Tweede Wereldoorlog in een internationale context (Amsterdam 2009)230-231.
26 Van der Heijden, ‘Van zwart, wit en grijs. Oorlog en mensbeeld’, in: Luois Paul Boon e.a., Hij was een zwarte. Over oorlog en collaboratie (Amsterdam 2003) 78.
27 Van der Heijden, Grijs verleden, 12, 410.
28 Heyl, ‘Duitse herinneringscultuur’, 232-233.
29 Deborah Lipstadt, Denying the Holocaust. The growing Assault on Truth and Memory, With a New Preface by the Author (New York 1994; oorspr. 1993) XVI - XVII
30 Van der Heijden, Grijs verleden, 12, 406-407.
31 Buitenhof, 4 mei 2003 http://www.vpro.nl/programma/buitenhof/afleveringen/11481171/; ondergetekende (EG) was hier in debat met Chris van der Heijden.
32 Chris van der Heijden, ‘Beschouw Wilders als een democraat’, Trouw, 22 maart 2007.
33 8-12-1987; 2005 JU-87, www.stormfront.org, geraadpleegd op 24 november 2009.
34 Zie o.a. Jäckel, Eberhard, ‘The Impoverished Practice of Insinuation: The Singular Aspect of National-Socialist Crimes Cannot Be Denied’, in: Forever In The Shadow of Hitler? Ernst Piper (ed) (Atlantic Highlands 1993) 76; Friedländer, ‘Some Reflections on the Historicization of National Socialism’, 100; Sir Ian Kershaw, ‘Genocide: the Modern Matrix of Mass Murder’, lezing ten behoeve van het Centrum voor Holocaust en Genocide Studies, Amsterdam, 17 september 2009.
35 Van der Heijden, ‘Van zwart, wit en grijs’, 73, 82; idem, ‘Fout en foutjes’, Vrij Nederland, 3 maart 2001; Israël. Een onherstelbare vergissing (Amsterdam/Antwerpen 2008) 99. Voor de modder en het grijze landschap, zie ook: idem, Grijs verleden, 412 en ‘De oorlog is voorgoed voorbij’, Vrij Nederland, 26 april 2003.
36 Idem, ‘Beschouw Wilders als een democraat, Trouw, 22 maart 2007.
37 Ernst Nolte, ‘Die Vergangenheit die nicht vergehen will. Eine Rede, die geschrieben, aber nicht gehalten werden konnte’, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 6 juni 1986.
38 Van der Heijden, ‘Het einde van de historische correctheid’.
39 Idem, ‘De oorlog is voorgoed voorbij’, zie ook: idem, ‘De oorlogjes na de oorlog. Kroniek Affaires over de Tweede Wereldoorlog’, Vrij Nederland, 7 mei 2005.
40 Broszat and Friedländer, ‘A Controversy’.
41 Volgens de Israëlische psychoanalyticus Zvi Rex, aangehaald in: Henryk Broder, Dern Ewige Antisemit. Über Sinn und Funktion eines beständigen Gefühls (Frankfurt am Main 1986) 125 e.v.
42 Wolfgang Benz, ‘Zwischen Antisemitismus und Philosemitismus: Juden in Deutschland nach 1945’, in: Katja Behrens, Ich bin geblieben – warum? Juden in Deutschland - heute (Gerlingen 2002) 9.
43 Lars Rensmann/Julius H. Schoeps (HG.), Feindbild Judentum. Antisemitismus in Europa (Berlin 2008) 16.
44 Werner Bergmann und Rainer Erb, Antisemitismus in der Bundesrepublik Deutschland. Ergebisse der empirischen Forschung von 1946-1989 (Opladen 1991) 231 e.v. De joden zouden de niet-joden opzadelen met ‘Moralkeule Auschwitz’ (lett. De ‘morele knuppel’ van Auschwitz): Lars Rensmann, Democratie und Judenbild. Antisemitismus in der politischen Kulturder Bundesrepublik Deutschland (Wiesbaden 2004) 162.
45 Van der Heijden, Grijs verleden, 225; op p. 230 dezelfde zinsnede, namelijk dat het ‘merendeel van de joden zich inderdaad gelaten liet wegvoeren’.
46 Voor de dilemma’s bij het onderduiken: o.a. Evelien Gans, De kleine verschillen die het leven uitmaken. Een studie naar joodse sociaaldemocraten en socialistisch-zionisten in Nederland (Amsterdam 1999) 540-541; idem, Jaap en Ischa Meijer. Een joodse geschiedenis 1912-1956 (Amsterdam 2008) 196 e.v; Wout Ultee en Ruud Luijks, De schaduw van een hand. Joods-gojse huwelijken en joodse zelfdodingen in Nederland 1936-1943, in: H. Flap en W. Arts (ed) De organisatie van de bezetting (Amsterdam 1997) 55-76.
47 Van der Heijden, Grijs verleden, 213.
48 Ibidem, 233-234. De architect van de vrijwel ‘perfecte’ Nederlandse registratie (o.a. het nieuwe persoonsbewijs) de Nederlandse ambtenaar Jacob Lentz, wordt in Grijs verleden niet genoemd. Van der Heijden vergeet ook ‘succes’ tussen aanhalingstekens te zetten, een beroepsdeformatie waarop onderzoekers en schrijvers op het gebied van Tweede Wereldoorlog en Shoah alert dienen te zijn.
49 Ibidem, 220
50 Chris van der Heijden, Joodse NSB’ers (Utrecht 2006) 26 e.v. Zie ook: Idem, ‘Vertel het hele verhaal van de oorlog en betrek de NSB erbij’, NRC Handelsblad, 9/10 december 2006. Dit artikel lokte een aantal zeer kritische reactie van historici uit, zie o.a. Herman Langeveld, ‘Beeld van de NSB behoeft geen bijstelling’, en Peter Romein, ‘Er is volop aandacht voor de NSB’, beide in NRC Handelsblad, 12 december 2006.
51 F.C. Beijen, ‘Antisemitisme in de NSB in de jaren dertig. Een onderzoek naar het antisemitisme binnen de Nationaal Socialistische Beweging in Nederland in de periode 1933-1940 (Amsterdam 2004) (ongepubliceerde masterscriptie).
52 Robin te Slaa & Edwin Klijn, De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging, 1931-1935 (Amsterdam 2009) 253-255
53 Beijen, ‘Antisemitisme in de NSB in de jaren dertig’.
54 Van der Heijden, Joodse NSB’ers, 25.
55 Ibidem, 29-30.
56 Anton Mussert, De Vereenigde Staten van Guyana, het Joodsch nationaal tehuis : plan Mussert (Leiden 1939) 6. Als het van der Heijden uitkomt, doet hij precies het tegenovergestelde, dan stelt hij de met wantrouwen jegens de overheid gezegende buitenlandse joden de Nederlandse joden en de Nederlanders in het algemeen tot voorbeeld: Als die twee laatstgenoemden ‘chaotischer en vrijblijvender’ zouden zijn geweest, als ze ‘meer improvisatievermogen hadden bezeten, meer wantrouwen ten opzichte van hun medemens en de overheid gehad zouden hebben, als…’: Van der Heijden, Grijs verleden, 234.
57 Rensmann en Schoeps noemen ‘die Anklagen gegen Juden als “Täter von heute”’ als een van de kenmerken van secundair antisemitisme; het vervult een ‘Entlastungsfunktion’, Rensmann en Schoeps (ed), Feindbild Judentum, 16; zie ook: Evelien Gans, ‘De almachtige jood. Hedendaags antisemitisme’, Vrij Nederland, 29 november 2003.
58 Van der Heijden, Joodse NSB’ers, 30.
59 Amanda Kluveld, ’60 jaar Israël is tijd voor een kus’, de Volkskrant, 14 mei 2008.
60 VPRO Gids (20), 17 t/m 22 mei 2008, 14.
61 Chris van der Heijden, Israël. Een onherstelbare vergissing (Amsterdam/Antwerpen 2008) 102.
62 Ibidem, 96-97; 99. Van der Heijden beriep zich op dezelfde uitspraak in Buitenhof, 4 mei 2003.
63 Van der Heijden, ‘De oorlog is voorgoed voorbij’, idem, Israël, 19.
64 Zie o.a. Jeroen van der Kris, ‘”Iedereen is tot alles in staat”. Chris van der Heijden rekent af met het goed/fout-denken, NRC Handelsblad, 3 maart 2001; ’Cohen, ‘Niet zwart, niet wit, maar grijs’; Van der Heijden, ‘De mens is een modderaar’, Vrij Nederland, 7-4-2001; Joost Zwagerman, ‘De eeuw van zijn vader’, de Volkskrant, 11 april 2001.
65 Van der Heijden Israël, 23, 104-105.
66 Idem, ‘De oorlog is voorgoed voorbij’.
67 Heyl, ‘Duitse herineringscultuur’, 223-227; zie ook: .
68 Harald Welzer, Sabine Moller und Karoline Tschuggnall, ‘Opa war kein nazi’. Nationalsozialismus und Holocaust im Familiengedächtnis (Frankfurt am Main 2002) 210.