Voetnoten bij Koopman en spion

1 Ik dank de redactie van Argos, die mij dit dossier beschikbaar stelde en speciaal redacteur Gerard Leenders, die aanvullend onderzoek deed. Argos is het onderzoeksjournalistieke programma van Vpro/Vara/Human.

2 Brief Stacy Jones, secretaris van het Advisory Committee van de Amerikaanse Philips Trust, aan W. Booth, Office of the Coordinator of Information, 15 december 1941, in: National Archives and Records Administration (NARA), Archiefnummer RG226, Records of the Office of Strategic Services, A1 - 210, inventarisnummer WM14534, declassified NND974345. The Philips Concern (vanaf hier aangeduid als: OSS rapport): NARA, RG226/WM10959/001-005. ‘Dekmantel’: notitie Commitment on the 'V’ Company’, getypt en met handgeschreven toevoegingen in dossier met memo’s van John Grombach, leider van The Pond, in: NARA, RG263, Records of the Central Intelligence Agency 1874-2002, Records of the Grombach Organization (“The Pond”) 1942-1955. Dat het om Philips gaat, blijkt uit talrijke documenten in het dossier, bijvoorbeeld: memo 46 van Grombach to mr. Lyon (zijn contactpersoon bij de Military Intelligence Service), 21 januari 1944, NARA, RG263.

3 Gesprek Van Walsem/Booth: memo’s Booth, 13 en 19 januari 1942, plus handgeschreven aantekening mr. Kimble (FBI), 16 januari 1942 - NARA, RG226, A1-210, WM14534. Beschrijving Van Walsem: M. Metze, Anton Philips (1874-1951), Ze zullen weten wie ze voor zich hebben, Amsterdam, 2004, 209.

4 Memo Allen Dulles, 28 mei 1942, NARA RG226, A1-210, WM14534.

5 In juli 1941 installeerde president Roosevelt - die gefrustreerd was over de slechte samenwerking tussen de departementale en militaire inlichtingendiensten - de advocaat William Donovan als Coordinator of Information (COI). Donovan’s bureau hield zich bezig met propaganda en inlichtingenwerk. Op 13 juni 1942 werd de inlichtingentak afgesplitst in het Office of Strategic Services (OSS), onder gezag van de Joint Chiefs of Staff. De contacten met Philips begonnen dus in de COI-fase, www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence, geraadpleegd 3 februari 2012.

6 Biografie Wolthers: brief Van Walsem aan Dulles, 29 juni 1942, NARA, RG226, A1-210, WM14534. 'Brutale kerel’: J. de Vries, Herinneringen en dagboek van Ernst Heldring (1871-1954), Utrecht, 1970, 1148.

7 Memo Thomas Cook (werkzaam voor OSS) aan Allen Dulles, 15 juni 1942; memo Allen Dulles aan Hugh Wilson, 16 juni 1942; memo Allen Dulles aan David Williamson (OSS), 23 juni 1942; brief Frederick Lyon (State Department) aan David Williamson (OSS), 13 juli 1942 - alle in NARA, RG226, A1-210, WM14534.

8 Argentijnse Centrale Bank: OSS rapport, NARA RG226/WM10959/004, p. 238-239, en WM10960/4, exhibit 182. Wolframerts: brief gevolmachtigd minister B. Kleijn Molekamp aan Philips topman Frans Otten te New York, 19-2-1943, in 2003 door mij geraadpleegd in Philips Company Archives. Ontslag Wolthers: verzoek vicepresident Amerikaanse Philips Trust tot herziening van de afwijzing van Wolthers’ visum, 30 december 1942, in Nationaal Archief, 2.09.06, Archief Ministerie van Justitie te Londen, archief Commissie Rechtsverkeer in Oorlogstijd, inventarisnummer 459, N.V. Philips’ Gloeilampenfabrieken, Argentinië.

9 Generaal George Strong aan kolonel William Donovan, 31 oktober 1942, NARA RG226, A1-210, WM14534.

10 USA Office of Censorship, confidential, re Philips of Eindhoven Holland and its subsidiaries and affiliated companies, 15 October 1942, NARA, RG226, inventarisnummer 16, doos 18, folder 26074-26171.

11 OSS rapport, 3. Boedapest: OSS rapport, p. 54-55, met verwijzing naar brief Van Walsem aan Brümmer, Philips vertegenwoordiger in Zwitserland, 3 juni 1941.

12 'Incidenteel’: I. Blanken, Geschiedenis van Philips Electronics N.V., deel IV (1935-1950), Onder Duits beheer, Zaltbommel 1997, p. 160. In mijn eigen biografie van Anton Philips (noot 2) beschrijf ik de contacten al ruimer. Het OSS rapport ziet ze als structureel: 57, 60, 61 (Spanje), 73-75 (Brümmer, De Graaff), 78 (Bult), exhibit 39 (maandoverzichten Brümmer). De Graaff bracht persoonlijke en zakelijke berichten uit Eindhoven maar trad ook op als koerier voor het Nederlandse verzet en de Nederlandse regering in ballingschap. Hoewel hij na de oorlog is onderscheiden door de geallieerden is altijd een verdenking van dubbelspionage aan hem blijven kleven: Metze, 413-419.

13 OSS rapport, 89-92, 140-141 (spionagetochten), 161-167 (onduidelijke inhoud, codetaal), exhibits 74 en 75 (microfilms). Acht van de betreffende microfilms bevinden zich in het Amerikaanse Nationaal Archief maar zijn 'om redenen van conservering’ niet voor onderzoek toegankelijk.

14 OSS rapport, 178-183 en exhibits 116-121 (doorschuiven patenten), 193-199 (radiolaboratorium), 245 (meenemen patenten), 269 (Chileense administrateur), 294-299 (problemen Colombia), 346-347 (Paraguay), 369-375 (Venezuela).

15 OSS rapport: 116-117 en exhibit 79 (Otten), 395-399 (hoofdconclusies en citaat).

16 Aanbevelingen: OSS-rapport, 401-404.

17 Briefje F.H. Russell, Department of State, division of World Trade Intelligence aan mr. Stinebouwer van de Division of Economic Studies, 27 augustus 1943, in: ): NARA, RG226/WM10959/001.

18 Ontslag Wolthers: OSS Rapport, 220-221.

19 OSS-rapport, 395.

20 Van Agt: telegram gezant Daniëls aan de minister van buitenlandse zaken, 22 mei 1940; adviesnota gezant Daniëls aan de minister, 23 augustus 1940; telegram Van Agt aan de minister, 4 september 1940; brief Van Agt aan de minister, 17 september 1940; telegrammen Daniëls aan de minister, 1 en 19 november 1940 - alle in Nationaal Archief, archief Ministerie van Buitenlandse Zaken (Londens Archief), 2.05.80, inventarisnummer 5150. Hoorzitting senaat: Blanken, 346-347; Metze, 438-440.

21 Notitie Commitment on the 'V’ Company’, ongedateerd; en Grombach memo 46, 21 januari 1943 - beide in: NARA RG263. Eerdere publicaties over The Pond melden de relatie met Philips maar geven weinig tot geen details: Associated Press, 29 juli 2010; artikel Mark Stout op website https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence, geraadpleegd 6 februari 2012.

22 Plannen Grombach: Associated Press, 29 juli 2010. Teleurstelling OSS: Brief D. Bruce aan kolonel Buxton, 16 november 1942; memo Thomas Cook aan majoor David Bruce, 19 januari 1943; briefje Hugh Wilson aan kolonel Donovan, 28 januari 1943 - alle in NARA, RG226, A1-210, WM14534.

23 Van Agt: Grombach memo 128, 13 september 1945. Gevaar Wolthers: Grombach memo 46. Citaat: Grombach memo 41, 20 december 1943. Steun aan Philips: Grombach memo 49, 11 februari 1944.

24 Integriteit Otten c.s., handig manoeuvreren: Grombach memo 41, 20 december 1943.