200 jaar Jane Austen

Volgens de regels van Jane Austen

Vandaag overleed Jane Austen exact tweehonderd jaar geleden. Haar verhalen spreken nog altijd tot de verbeelding, misschien omdat ze bij uitstek om verbeelding draaien.

De personages van Jane Austen worden nooit oud. Hoewel we van alle helden en heldinnen precies weten hoeveel geld ze per jaar te besteden hebben, weten we van hun uiterlijk meestal slechts het hoognodige; niet te lang of kort van postuur, plezierig figuur, heldere ogen, goede huid. Knap genoeg kortom voor de huwelijksmarkt. En daarmee is de plot al in gang gezet. Zodra de held zijn liefde heeft betuigd, altijd ‘op de juiste manier’ maar hoe precies lezen we nooit, wordt de rest van het verhaal in sneltreinvaart afgewikkeld. Voor hedendaagse romantici is dat misschien wel het grootste bezwaar tegen daten via internet; het gebrek aan een verhaal. Immers, zodra je iemand vindt via internet is het voor beide partijen al duidelijk wat de intenties zijn. Het kan dan nog steeds goed, slecht of desastreus uitpakken, maar wat mist is de spanning van dat het ook helemaal niet had kunnen gebeuren. Dit ‘niet’ is de aanloop die bij Jane Austen precies een volledige roman beslaat.

Op 18 juli is het tweehonderd jaar geleden dat Jane Austen overleed op 41-jarige leeftijd. Om dat te herdenken verschijnt haar beeltenis – na een nationale Twitter-campagne voor een vrouw – gelijktijdig op de nieuwe tweepondmunten en de tienpondbiljetten. Een prestatie waar verder alleen Queen Elizabeth in geslaagd is. De schrijfster is twee eeuwen na haar dood alomtegenwoordig, op geld, in verfilmingen en bewerkingen, maar vooral in haar eigen zes romans.

Pas in 1922 verscheen de eerste Nederlandse vertaling van Austens werk, Verstand en gevoel. In 1956 was het complete oeuvre vertaald met Heldin op hol, de creatieve maar niet onverdienstelijke titel voor Northanger Abbey. Literatuurwetenschapper Suzan van Dijk wijt het aanvankelijke gebrek aan populariteit deels aan het feit dat in de negentiende eeuw in de Nederlandse literatuurkritiek de ondubbelzinnige, moralistische boeken meer geschikt werden geacht als lectuur voor vrouwen. De ‘ironic, evasive, uncommited’ Jane Austen paste niet in dat plaatje. De grote populariteit van Austen in Engeland – na positieve kritieken, maar matige verkoop – kwam ook pas echt op gang na de herdrukken van de romans in de jaren dertig van de negentiende eeuw. Sindsdien zijn de romans onafgebroken in druk gebleven. In haar monografie over Austen schrijft Janet Todd dat de immense prestatie van de schrijfster blijkt uit het feit dat bijna alle andere romans uit haar tijd nu ‘excessive, artificial, or absurd’ zijn in vergelijking.

Small hh 9745437
Jane Austen laat zien dat mensen iets anders denken over zichzelf – tegengesteld zelfs – dan hoe of wat ze werkelijk zijn © Everett Collection / HH

Jane Austen werd geboren in 1775 als de zevende van acht kinderen, tweede dochter van een goed opgeleide en knappe geestelijke. De familie was niet rijk, maar de kinderen waren slim en ambitieus. Twee broers gingen de kerk in – favoriete broer Henry weliswaar pas na het leger en een faillissement als bankier – twee gingen naar zee en eentje werd geadopteerd door een rijk en kinderloos familielid.

Er is weinig bekend over het leven van Austen. Zus Cassandra vernietigde een groot deel van Austens correspondentie en er is geen officieel portret van haar bewaard gebleven. Een van haar biografen, Claire Tomalin, maakt daar uit op dat ze waarschijnlijk niet erg knap was. Ze had een korte flirt met een neef van de buren, Tom Lefroy, maar die werd snel door zijn familie in veiligheid gebracht voordat hij een onvoordelig huwelijk zou sluiten. Toen Austen 27 was nam ze het aanzoek van de stotterende buurjongen (erfgenaam van een comfortabel kapitaal) aan, om zich de volgende dag te bedenken. Daarmee leek de laatste kans op kinderen en een eigen huishouden verkeken. Volgens sommige lezers is dit gebrek aan romantisch succes het zonder meer waard geweest, anders was Austens tijd niet naar de romans maar naar kinderen en huiselijke beslommeringen gegaan. Twee van haar schoonzussen stierven in het kraambed na het baren van hun elfde (!) kind. Haar meest duurzame relatie – in een leven vol buren, vrienden, broers en een stroom neefjes en nichtjes – was die met haar vier jaar oudere zus Cassandra. Ze deelden hun hele leven een kamer en bed.

Hun romance wordt geholpen door het feit dat zijn weinig geliefde vader sterk tegen een mogelijk huwelijk is

Nog voor haar 24ste schreef Austen een eerste versie van Sense and Sensibility, Pride and Prejudice en Northanger Abbey. Na een onsuccesvolle poging Lady Susan gepubliceerd te krijgen (het manuscript werd wel aangekocht maar niet uitgegeven) schreef ze weinig in het daaropvolgende decennium. Dit kwam niet alleen door de teleurstelling van de mislukte publicatie – overigens waren zijzelf en haar familie overtuigd van de waarde en originaliteit van haar werk – maar ook door weinig rust vanwege een serie verhuizingen. Na de plotselinge dood van haar vader trok ze uiteindelijk met zus, moeder en goede vriendin in een huis van rijke broer Edward in Chawton. Daar herschreef ze in korte tijd de eerste drie romans en schreef er nog drie – Mansfield Park, Emma en het postuum uitgegeven Persuasion. Ze kreeg onbekende ziekteverschijnselen in 1815 en stierf op 18 juli 1817.

‘Amongst the games Jane-ites play, defend your favourite heroine must be the most popular’, opent de inleider van Persuasions in een frivool-apodictische stijl die een directe liefdesbetuiging aan de schrijfster is. De zes romans met vergelijkbare plot en duidelijke heldin lenen zich uitstekend voor zo’n spel. De volgens sommigen zevende heldin, Marianne uit Sense and Sensibility, is zonder meer een van de irritantste uit het hele oeuvre. Het is een roman over twee zussen, de verstandige Elinor en de gepassioneerde Marianne, die beiden teleurstellingen in de liefde krijgen te verwerken. De standvastige Elinor blijft desondanks beleefd tegenover haar harteloze broer, vriendelijk tegen ridicule maar goedhartige buren, en een rots in de branding voor moeder en zus. De geëxalteerde Marianne daarentegen maakt zichzelf doodziek na de ontrouw van haar beoogde geliefde en is het grootste deel van de roman te veel met zichzelf bezig om beleefd te zijn tegen wie dan ook. Ze komt tot inkeer en krijgt als beloning een stokoude (zij is 17, hij 35), maar verstandige en liefhebbende buurman als echtgenoot. Gelukkig is hij ook nog eens een stuk rijker dan de eerste kandidaat.

Marianne’s ideeën over de liefde voldoen aan alle clichés van het romantische genre. Echte liefde is belangeloos en subliem, onverklaarbaar uniek en verschijnt als donderslag bij heldere hemel. In alle menselijke relaties is de liefde bij uitstek het gebied waar de individualiteit zegeviert; iedereen is op zoek naar de ene ware die haar of zijn uniciteit bevestigt en vervolmaakt. Aan de andere kant van het spectrum blijkt in werkelijkheid liefde onderhevig te zijn aan talloze praktische overwegingen. Mensen trouwen meestal, nog steeds, binnen hun eigen klasse, religie en etniciteit. En hoewel we tegenwoordig niet meteen bij de eerste kennismaking achterhalen hoeveel iemand verdient, kunnen we de meeste mensen door middel van houding, taalgebruik en kleding – gebaren misschien zelfs wel – feilloos indelen op de maatschappelijke ladder.

Het komische en romantische in Jane Austen zijn vaak op hetzelfde mechanisme gebaseerd. Ze laat zien dat mensen meestal iets anders zeggen dan ze denken en iets anders denken over zichzelf – tegengesteld zelfs – dan hoe of wat ze werkelijk zijn. Tante Norris uit Mansfield Park oppert het idee om het arme nichtje Fanny Price op te nemen in de familie van haar rijke oom. Ze prijst zichzelf voortdurend om deze daad van barmhartigheid en is ondertussen behendig aan het manoeuvreren zodat het haar geen cent kost. De meest onuitstaanbare en komische figuur is misschien wel Augusta Elton uit Emma; zij geeft voortdurend hoog op van haar eigen bescheidenheid. Ook in de romances zijn er steeds subtiele verschillen tussen wat mensen willen, denken wat ze willen en daadwerkelijk doen. Personages moeten uiteindelijk beseffen wat ze werkelijk voelen en denken voordat ze liefde kunnen zien en bereiken. Elizabeth Bennet én Mr. Darcy moeten hun trots en vooroordeel overwinnen voordat ze samen gelukkig kunnen worden. Mr. Knightley en Emma kennen elkaar al haar hele leven, maar moeten eerst inzien dat hun gedrag jegens anderen ingegeven wordt door jaloezie voordat ze beseffen dat ze voor elkaar bestemd zijn. Catherine Morland uit Northanger Abbey is een bijzonder sympathiek personage in haar ongekunsteldheid en grote liefde voor romans in het algemeen en griezelromans in het bijzonder. Zij is zich helemaal niet bewust van wat haar zo charmant maakt; namelijk dat ze niet in staat is om andermans gehuichel zelfs maar te ontwaren. En dit is nu juist wat haar zo aantrekkelijk maakt in de ogen van de wat oudere en wereldwijze Henry Tilney die daar een al te scherp oog voor heeft. Hun romance wordt geholpen door het feit dat zijn weinig geliefde vader sterk tegen een mogelijk huwelijk is. De befaamde alwetende verteller wijst ons er nog even fijntjes op dat dit een moreel dubieuze en weinig romantische reden is voor het huwelijk. Die frivole harteloosheid en de genadeloze blik op de medemens, die ook in haar brieven doorschemert, maken dat het werk van Austen nooit zoetsappig wordt. Een van de misvattingen over de romans van Austen is de veronderstelling dat boeken over luchtige onderwerpen zelf ook lichtgewichten zijn.

Austens werk drong in de jaren negentig definitief door tot de populaire cultuur met een serie succesvolle verfilmingen en bewerkingen. In 1995 verscheen de immens populaire en boekgetrouwe bbc televisieserie van Pride and Prejudice. Helen Fielding verplaatste de roman naar het heden met een column over Bridget Jones en hetzelfde jaar verscheen Clueless, een filmbewerking van Emma op een high school in Beverly Hills. Bridget Jones als de moderne Elizabeth Bennet is opmerkelijk genoeg niet aantrekkelijk omdat ze slim en geestig is, maar omdat ze aandoenlijk onhandig en dom is (ze valt vaak, kan niet koken of omgaan met geld en is een volwassen vrouw die niet weet waar Duitsland ligt). Clueless met Alicia Silverstone in de hoofdrol is beter geslaagd. Clueless weet het plezier en de frivoliteit van Austen over te dragen; Emma kan onbekommerd verwend zijn én sympathiek, onnozel én intelligent.

Wat niet wegneemt dat geen enkele bewerking of verfilming kan tippen aan de originele romans. Austens boeken zijn zo rijk aan details dat het onmogelijk is ze allemaal in het hoofd te houden; je kunt haar boeken keer op keer lezen en steeds zijn er nieuwe verbanden, sluw verborgen grapjes, aforistische zinnen, cynische terzijdes en observaties vol mededogen die opvallen. Vanuit alle kanten worden verschillende levens bekeken en geanalyseerd. En daarmee gaat het niet zozeer om romantiek als wel om een grondig onderzoek naar wat de opties van vrouwen nu eigenlijk zijn binnen de strikte mores van haar tijd. De wees Jane Fairfax krijgt de opleiding van een dame maar niet de middelen, en kan alleen nog gouvernante worden. Haar tante en grootmoeder, de Bates, hebben helemaal niets behalve een zonnig humeur en zijn grotendeels afhankelijk van de steun en giften van hun buren. Appels bijvoorbeeld, gestuurd door Mr. Knightley (die hun ellenlange bedankjes kies maar kordaat afkapt), of het achterstuk van een varken van de vader van Emma (die vooral bang is dat ze het vlees op een ongezonde manier bereiden). Een van de meest tragische figuren in het hele oeuvre is misschien wel de beste vriendin van Elizabeth Bennet, Charlotte Lucas. Ze is verstandig en welgemanierd, arm als haar vriendin, maar met één groot verschil: ze is niet knap. Op 27-jarige leeftijd – al bijna een oude vrijster – verlooft ze zich met de onsterfelijk belachelijke Mr. Collins die eerder diezelfde week door Elizabeth is afgewezen. Haar keus is tussen een verstandshuwelijk met de afschuwelijke Mr. Collins of voor altijd haar familie tot last zijn.

Jane Austen wordt niet universeel geprezen. Mark Twain vond bibliotheken die haar werk niet hadden om die reden alleen prijzenswaardig. Charlotte Brontë was vernietigend – weliswaar nadat ze te horen had gekregen dat Jane Eyre wat al te melodramatisch was en ze nog wat kon leren van haar voorgangster. Brontë las daarop Pride and Prejudice en oordeelde dat Austen bloedeloos was en verstoken van elke passie. ‘Miss Austen is only shrewd and observant’, was haar conclusie. Aan het eind van haar leven, ze was nog maar eind dertig, zou de eenzame Brontë trouwen met een man die ze respecteerde, maar niet bijzonder liefhad. Jane Austen, rond dezelfde leeftijd, schreef haar nichtje in antwoord op advies over een huwelijksaanzoek: ‘Anything is to be preferred or endured rather than marrying without affection.’