Kinderboekenweek

Volwassen worden in Fantasyland

Terry Pratchett

Mirakelse Maurits en zijn gestudeerde knaagdieren

Vertaald door Venugopalan Ittekot. M, 253 blz., e 17,95 (12+)

De vrijgemaakte Ortjes

Vertaald door Venugopalan Ittekot. M, 286 blz., e 17,95 (12+)

(* Hoed van Lucht verschijnt in november)

Daan Remmerts de Vries

De Noordenwindheks

Querido, 108 blz., e11,50 (10+)

Toon Tellegen & Marit Törnqvist

Pikkuhenki

Muziek: Klaas ten Holt

Querido, 48 blz., e12,95 (6+)

Ongetwijfeld is het de magie van Harry Potter die de CPNB geïnspireerd heeft tot het thema van de kinderboekenweek van dit jaar: «De toveracademie – boeken vol ma gie». De Britse tovenaarsleerling is uitgegroeid tot een cultuurfenomeen waaraan niemand nog kan ontkomen en staat symbool voor de populariteit die de grote stroom sprookjesachtige fantasy-verhalen momenteel wereldwijd geniet.

Philip Pullman heeft met zijn fantasy-trilogie His Dark Materials (Het gouden kompas) de Anglicaanse wereld veroverd. Tolkien is herontdekt. Brief aan de koning van Tonke Dragt is vorig jaar uitgeroepen tot mooiste kinderboek van de afgelopen vijf decennia. Paul Biegels meesterwerk over onmogelijke liefde en strijd tussen goed en kwaad De tuinen van Dorr is heruitgegeven (uitg. Holland). En veelzeggend is de binnenkomst op de 35ste plaats in de «bestseller 60» van de CPNB van Grimm (Lemniscaat), de door Charlotte Dematons prachtig geïllustreerde nieuwe vertaling van de Grimm-sprookjes.

Waaraan danken al die fantastische vertellingen hun hedendaagse populariteit? Waarom betreden vele moderne weldenkende kinderen, jongeren én volwassenen, bevreemdende imaginaire werelden die worden gestuurd door toverij, hekserij, elfjes, boze machten, pratende dieren, merkwaardige dwergen, of andere buitenaardse wezens? «We like to regress», verklaarde de Britse auteur en literatuurwetenschapper A.S. Byatt de sterrenstatus van Harry Potter. En de cultuurpessimisten onder ons be weren dat we zodanig infantiliseren dat cultuur zich kennelijk alleen nog via commercie ontwikkelt en via uitgekiende marketingstrategieën tot stand komt.

Deels allemaal waar, maar, en hier spreekt een cultuuroptimist, zelfs al zouden wij in het ergste geval over het hoogtepunt van onze beschaving heen zijn, dan nog moet de verklaring voor de hernieuwde belangstelling voor magische verhalen toch vooral worden ge zocht in het feit dat de mens sinds zijn bestaan verbeeldingskracht behoeft om het leven – en dat wordt momenteel door velen als onbegrijpelijk, instabiel, goddeloos en immoreel ervaren – te kunnen leven. Verbeeldingskracht helpt jong en oud om existentiële angsten, diepe vreugdegevoelens en verlangens een plaats te geven. Om te blijven hopen en te kunnen overleven.

In De Noordenwindheks, een van de Zilveren Griffel-winnaars die op 4 oktober wellicht is uitgeroepen tot Gouden Griffel-winnaar, toont Daan Remmerts de Vries prachtig en ontroerend hoe de elfjarige ernstig zieke Mori Brunèl en de eveneens elfjarige zieke Rifka Verdigaal in existentiële nood verkeren, maar kracht en levenslust aan hun fantasie ontlenen. Remmerts de Vries maakte een uniek vormgegeven om keerboek met de levensverhalen van Mo ri en Rifka, wier stemmen elkaar «ergens» in een ziekenhuiskamer ontmoeten. Ze kunnen elkaar namelijk niet zien, omdat de bedden van de kinderen gescheiden zijn door een grijs gordijn dat Remmerts de Vries in het hart van het boek heeft getekend en «opgehangen», zodat je beseft dat de kinderen zichzelf, elkaar én hun vriendschap met woorden en verbeeldingskracht maken.

De twee ingetogen vertelde verhalen komen uiteindelijk samen in het gevecht dat beide kinderen, ieder op eigen wijze, tegen de Noordenwindheks voeren, een door Rifka verzonnen mythi sche figuur die met haar ijzige adem mensen doodziek maakt en doet sterven. De kinderen praten veel over de Noordenwindheks, die steeds tastbaar der wordt. Mori signaleert haar achter het ziekenhuisraam, waar hij «door de zwarte duisternis» een «vaag, paars schijnsel» waarneemt. «Het schijnsel, daar was hij van overtuigd, was haar (van de Noordenwindheks) adem.» En Rifka vertelt: «Het lijkt opeens echt alsof de Noordenwindheks bestaat. Alsof er echt de een of andere heks is, tegen wie we moeten vechten. (…) Of misschien is het alleen maar een naam die we hebben gegeven aan iets griezeligs, iets wat we niet helemaal begrijpen…»

Treffend legt Rifka hier onbewust uit hoe sprookjes en fantasieën de mysteries des levens kunnen benoemen en verklaren. Het sprookje van de Noordenwindheks helpt de kinderen antwoorden vinden op existentiële vragen als waar komen we vandaan en vooral waar gaan we naartoe, zodat ze kunnen omgaan met hun angsten.

«Sprookjes hebben een psychische realiteit die onmisbaar is», schreef Annie M.G. Schmidt al in 1954 in haar befaamde essay Van schuitje varen tot Van Schendel. «Ieder volk heeft in zijn jonge tijd de psychische werkelijkheid uitgebeeld in sprookjes, met een feil loze intuïtie, een feilloos gevoel voor groepering der waarden, een intuïtie die wij westerse cultuurstakkers allang hebben verloren», aldus Schmidt. «En in die sprookjes horen wezens met vleugels, kabouters, boze heksen en hier en daar een draak. (…) Ze hebben het recht tot bestaan in de fantasie en verbeelding van de kinderen. Ze zijn onmisbaar want ze beelden de essen tiële gevoelens uit, op een voor kinderen aanvaardbare en juiste manier.»

Schmidts korte, heldere beschrijving van het belang van sprookjes achtige vertellingen kreeg in 1975 een uitgebreid vervolg in het geprezen boek van de psychoanalyticus Bruno Bettelheim, The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales. Bettelheim bevestigt Schmidts visie en beschrijft hoe kinderen volwassen worden in «fantasyland».

De vragen die kinderen stellen over wie ze zijn, hoe de wereld is ontstaan, wat het leven is en wat de zin ervan, kun je als volwassene niet beantwoorden met wetenschappelijk onderbouwde theorieën. Hoe juist de antwoorden op zich ook zijn. Geen jong kind zal de Big Bang werkelijk doorgronden, of bevatten wat sterven is. Hoogstens kunnen kinderen ouders of onderwijzers na praten, maar dat is niet hetzelfde als begrijpen. Toch behoeven kinderen antwoorden op de grote levensvragen om hun leven te ordenen. Sprookjes kunnen, dankzij hun structuur en eenvoud, helpen die antwoorden te vinden. Deze symbolische vertellingen die verhalen over jonge helden die alleen en onwetend «ergens» en meestal lang geleden de wereld betreden, worden geconfronteerd met angst, verdriet, twijfel, liefde, licht en duisternis, dankzij hulp van buitenaf (eventueel bovennatuurlijke krachten) leren doorzetten en na omzwervingen toch een veilig thuis vinden, bieden jonge kinderen al eeuwenlang houvast.

Sneeuwwitje en Klein Duimpje hebben geen uitleg nodig. Maar ook de bijzondere 21ste-eeuwse sprookjesachtige ver telling Pikkuhenki van auteur Toon Tellegen en illustrator Marit Törnqvist heeft eenzelfde structuur en werking als het klassieke sprookje.

Iwan is de jonge eenzame held die in een ver land dat door een tirannieke keizer wordt geregeerd zijn moeder is kwijtgeraakt. En Pikkuhenki (pikku hen ki is in het Fins «een kleine geest»), een onzichtbare (zo klein was ze) heks die in staat is via neus of oor iemands gedachten in te vliegen en deze positief te beïnvloeden, is de hulp van buitenaf die Iwan redt en zijn treurige gedachten «over klappen en zonder eten naar bed gaan, en over doodgaan en nooit meer thuiskomen en bevriezen» verjaagt. Dankzij Pikkuhenki verandert Iwan in een dapper jongetje dat het land bevrijdt van de slechte keizer en dat uiteindelijk in de armen van zijn moeder zijn veilige thuis terugvindt.

Een mooie en slimme vondst van Tellegen is de onzichtbaarheid van Pikkuhenki. Is zij wel een heks? Is Pikkuhenki misschien niet eigenlijk een fee? «Misschien», vertelt Tellegen, die daarmee de lezer, óf de luisteraar, want Pikkuhenki is niet alleen een krachtig sprookje in woord en beeld in een boek maar ook een prachtig muzikaal omlijste vertelling op cd, ruimte geeft zelf een beeld te vormen van de onzichtbare heks die, of ze nu bovennatuurlijk is of niet, in ieder geval symbool staat voor «het goede» dat de mens van duisternis en onderdrukking bevrijdt.

Zowel Törnqvist als componist Klaas ten Holt volgt Tellegens tekst. Dat wat Tellegen woordelijk noemt is, soms slechts als detail, terug te vinden in Törnqvists sterke illustraties. Zo is Pikkuhenki dus onvindbaar. Maar de mensen die Pikkuhenki zag «lopen en rennen en met kanonnen op elkaar schieten» en «dansen en kussen en elkaar honderd jaar opsluiten in kastelen begroeid met rozen» en «huizen van koek bouwen in het midden van een donker bos en zich door wolven laten opeten», zijn allemaal zichtbaar weergegeven. Klein en met een vergelijkbare knipoog naar de sprookjes van Grimm als Tellegen dat met zijn woorden doet. Törnqvists kleurkeus weerspiegelt en versterkt de sfeer bovendien grandioos. De verbannen keizer die «in de reus achtige verlatenheid van zijn rijk» verdween heeft Törnqvist effectief uitgebeeld als een klein rood stipje in een indrukwekkend groen, blauwgrijs, grijs paars, mistig berglandschap.

Ook Ten Holts sfeervolle, spannende muziek weerspiegelt en versterkt Tellegens verhaal. Wanneer Pikkuhenki na de bevrijding van het land de eerstvolgende heksenvergadering bezoekt en «tussen de meest gruwelijke en afzichtelijke gedachten» van de machtigste heks rondvliegt, hoor je vervaarlijk, angstaanjagend tromgeroffel, onrustige tromboneklanken en daarbovenuit lichte dwarrelende tonen van klarinet en fagot. Pikkuhenki? «Misschien.»

De eenvoudige vertelling met tweedimensionale karakters en goede afloop, de soms lichte, soms donkere, soms kleurrijke illustraties en de verhalende muziek versterken elkaar en bieden kinderen herkenning (Iwans verdriet is universeel), vertrouwen én de mogelijkheid vragen te stellen over Pikkuhenki’s macht. Wat is die macht? Kan Pikkuhenki ook in mijn gedachten rondvliegen? Wat wil ik dan dat ze mij toefluistert? Kortom, hoe wil ik leven?

Ook oudere kinderen en jongeren hunkeren, bewust of onbewust, naar moreel houvast. Voor deze groep is het de kunst fantasiewerelden te creëren die de lezer aanzet vooral bij zichzelf te rade te gaan over wat goed en kwaad is. Een goede fantasy moet meer bieden dan alleen maar herkenning (wat cultuurspecifieke verhalen vaak bewerkstelligen) en over meer verhalen dan de meestal simplistisch voorgestelde strijd tussen wat in het Westen als on be twistbaar goed en onbetwistbaar slecht wordt beschouwd. Het verhaal moet aanzetten tot gedachtevorming over wie de echte helden zijn, wat macht is en het gevaar van macht, hoe je (zelf)kennis vergaart en hoe je deze kunt gebruiken en sturen. Goede fantasy moet niet prediken wat je moet denken, maar dat je moet denken.

De Britse fantasy-auteur Terry Pratchett, in Engeland gewaardeerd en ge prezen door het grote publiek én de critici, kan dat als geen ander. Met zijn satirische schijfwereld-verhalen («Disc world novels») hekelt hij op meesterlijke wijze enerzijds onze werkelijkheid en doet anderzijds als geen ander een beroep op ons denkvermogen en onze mogelijkheid keuzes te maken.

De bizarre «Disc» is plaats van handeling: een platte draaiende schijf die wordt gedragen door vier olifanten, die op hun beurt weer op de rug van een gigantische in de ruimte zwevende schildpad staan en wordt bewoond door alle denkbare sprookjes- en fantasiewezens. De Disc, naar Pratchetts eigen zeggen, is «world and mirror of worlds», een wonderlijk oord dat álles, dus ook sprookjes en fantasy, hekelt en onze westerse maatschappij volledig binnenstebuiten keert.

De meeste Discworld novels richten zich tot een volwassen publiek, maar het met de eervolle Carnegie Medal be kroonde Mirakelse Maurits en zijn gestudeerde knaagdieren, De vrijgemaakte Ort jes en het in Nederland nog te verschijnen vervolg A Hat Full of Sky zijn speciaal voor de jeugd geschreven, meeslepende schijfwereld-verhalen waarin Pratchett een niet minder scherpe pen voert dan in zijn romans voor volwassenen.

Hoofdpersonages in Mirakelse Maurits zijn het «onnozel ogende joch» Kees, de ratten van de Stam die, doordat ze op de vuilstort van de Universiteit voor tovenaars verkeerd afval hebben gegeten, van instinctief levende dieren gemuteerd zijn in denkende ratten, en de straatkat Maurits, die door het verorberen van een van de «gestudeerde knaagdieren» dezelfde mutatie heeft ondergaan als de ratten. Sinds Maurits is toegetreden tot het rijk der intelligente wezens beschouwt hij de weldenkende ratten niet langer als voedsel maar als soortgenoten, met wie hij de ene stad na de andere, geïnspireerd door De rattenvanger van Hamelen, teistert met gefingeerde rattenplagen, om ze vervolgens te «ontratten» met hulp van de fluit spelende Kees. De financiële winst wordt verdeeld.

Maurits’ oplichtingspraktijk werkt perfect, totdat binnen de Stam ethische bezwaren rijzen als gevolg van het denkvermogen van de ratten. Maurits ziet echter geen enkel bezwaar. Het geld dat ze stelen is uiteindelijk overheidsgeld dat sowieso toch verkeerd gebruikt wordt. Bovendien houden mensen van «voordegekhouderij»: «Ze houden elkaar aldoor zo graag voor de gek dat ze regeringen kiezen om het voor ze te doen.» Toch is het moreel inzicht van de Stam sterker dan Maurits’ betoog en wordt er besloten dat Bad Blientz de allerlaatste stad zal zijn die «ontrat» moet worden.

Echter, in Bad Blientz blijkt dat ze de strijd moeten aanbinden met de corrupte «Rattenmeppers» van Bad Blientz en vooral de Rattenkoning Spin, die «alles is wat waarlijk Rat is. (…) Het vuil en de duisternis. Het ding dat ondermijnt en bezoedelt.»

Het is duidelijk: de ratten van de Stam, stuk voor stuk kleurrijke personages, en Maurits voeren een gecompliceerde strijd met zichzelf. Een strijd tussen ratio en instinct. Een strijd tussen mens en rat en rat en mens, die pas echt «lastig werd als je uit moest maken wie de ratten waren en wie de mensen». Tijdens de vredesonderhandelingen tussen de Stam en de bewoners van Bad Blientz raadt Maurits een van de ratten dan ook af om een beroep te doen op «de onderlinge band tussen intelligente soorten». «Intelligente soorten, dat zegt me niets. We hebben hier met mensen van doen», zegt Maurits. «Ken je die oorlogen? Heel populair onder mensen. Dan vechten ze tegen andere mensen. Niet erg sterk in onderlinge banden.»

Mirakelse Maurits is een met vaart geschreven humoristische, uitdagende fantasy die bovenal over de kracht van denken gaat. Doordat de ratten een bewustzijn hebben en kunnen denken, vragen ze zich af wat een rat eigenlijk is, door wie ze gemaakt zijn, hoe ze aan de begrippen goed en slecht komen, wie uitmaakt wat goed en slecht is en wat het belang is van kennisoverdracht, boeken en verhalen. Pratchett geeft ge lukkig geen eenduidige antwoorden, maar slechts suggesties als dat we met verdraagzaamheid, samenwerking en afspraken wellicht de meeste over levingskans hebben. En dat verhalen en boeken kunnen helpen overleven, mits je «er die uitpikt, die doorgaan».

In De vrijgemaakte Ortjes maakt Pratchett treffend duidelijk wat hij bedoelt met verhalen die «doorgaan». In deze schijfwereld-roman die Alice in Wonderland in herinnering roept en los staat van Mirakelse Maurits, speelt de heksenleerlinge Tiffany, negen jaar, de hoofdrol. Wat Tiffany leert tijdens haar om zwervingen in Elfenland, waar ze met hulp van de vrijgemaakte Ortjes (dialect sprekende Schotse mini kabouters) haar broertje uit de handen van de boze koningin moet redden, is dat heksen niet toveren «tenzij het echt moet». «Een heks let op alles wat er gebeurt. Een heks gebruikt haar hoofd. Een heks is zeker van zichzelf.» Toveren heeft dus niets te maken met punthoeden, toverstokjes en het prevelen van tover spreuken, maar bestaat uit niets meer dan kijken, luisteren, denken, handelen en blijven denken, door Tiffany’s docente Mies Teek (in het Engels Miss Tick, «mystic») «Het eerste gezicht en Het nader inzien» genoemd.

Helaas zijn veel magische verhalen niet veel meer dan de voorspelbare betekenisloze hocus-pocus waarin tovenaars met baarden en heksen met puntmutsen op bezemstelen rondvliegen door het universum. Ook Tiffany komt na het lezen van «Het Braave Kinderboek met Elfensprooken» tot een soortgelijk inzicht: «Veel van die verhaaltjes wilden niet dat je nadacht, ze wilden louter dat je geloofde wat je verteld werd.» Daarom, vindt Mies Teek, «moeten mensen eerst eens goed nadenken voor ze monsters verzinnen».

De echte monsters zijn de monsters die onze eigen duistere kant, onze schaduw symboliseren. En de sprookjes en vertellingen die over échte monsters en wáre toverij gaan, dát zijn de verhalen vol magie die altijd «doorgaan» en die kinderen en jongeren volwassen helpen worden in fantasyland, zoals dat ook geldt voor de «gestudeerde» ratten in Mirakelse Maurits wier bewustzijn groeit: «Je geest komt erachter dat er een jij is, en dan is er ook van alles buiten jou. Dus ben je niet alleen maar bang van wat je kunt zien, horen en ruiken, maar ook van wat je, zeg maar… ziet in je hoofd. Leren om de schaduwen van buiten aan te durven helpt ons op te kunnen tegen de schaduwen van binnen».