Voor Arabieren moet je hard zijn

Aan het begin van de tweede helft van de vorige eeuw werd veel geambieerd in de Arabische wereld. Links vooruitgangsdenken was de rage.

Medium sattouf

Wie zichzelf een beetje progressief achtte, hing ideologieën aan zoals het pan-Arabisme, dat de politieke eenheid van Arabische naties nastreeft. De ideologieën hielden de belofte in dat ze een definitief einde zouden maken aan het westerse koloniale juk. Ook economische en intellectuele vooruitgang werd in het vooruitzicht gesteld.

Dit tijdperk bracht zijn typische intellectuelen voort. Een mooi voorbeeld daarvan is de Syriër Abdel-Razak Sattouf. Zijn verhaal is opgetekend door zijn zoon, de gelauwerde filmmaker en cartoonist Riad Sattouf (36), in de autobiografische graphic novel De Arabier van de toekomst. Riad Sattouf vertelt hoe hij als zoon van een Française (Clémentine) en een Syriër zijn jeugd afwisselend doorbracht in Frankrijk, Libië en Syrië. Maar de hoofdrol is weggelegd voor de vader, Abdel-Razak Sattouf, die aan het begin van de jaren zeventig een beurs kreeg om geschiedenis aan de Sorbonne te studeren. ‘Mijn vader was een echte pan-Arabist. (…). Hij dacht dat de Arabieren zich met voldoende onderwijs wel aan het religieus obscurantisme zouden weten te ontworstelen.’

De Arabier van de toekomst is een hilarisch werk, in de eerste plaats door de karakterschets van de vader Abdel-Razak die onder alle omstandigheden aan zijn pan-Arabistische overtuigingen blijft vasthouden. Ook in het Libië van Moammar Kadhafi, waar Abdel-Razak met zijn gezin naartoe verhuist om er zijn academische carrière voort te zetten. Kadhafi is een geboren halvegare die zijn land met bizarre maatregelen wil omtoveren tot een socialistische heilstaat. Zo verklaart hij privé-bezit verboden. Woningen behoren iedereen toe. Dat levert vaak de situatie op dat iemand van de ene op de andere dag zijn eigen woning niet meer in kan, omdat deze ingenomen is door vreemden. Ook voert Kadhafi een wet in die iedereen verplicht van baan te wisselen. Leraren moeten boeren worden en boeren moeten voor de klas gaan staan.

Idiotie regeert. Maar in Abdel-Razaks ogen is Kadhafi een visionair. Later, als Abdel-Razak met zijn gezin naar Syrië emigreert, is hij vol lof over de kille Syrische president en massamoordenaar Hafiz al-Assad. ‘Natuurlijk zijn het dictators!’ zegt Abdel-Razak over zijn helden. ‘Ik ben niet gek! Maar bij de Arabieren is het anders… Voor hen moet je hard zijn.’

Er is uiteraard hardere kritiek mogelijk op zoveel naïef idealisme. Maar die ideologische verdwazing van Abdel-Razak levert zijn zoon Riad ook het beste materiaal op. Als al die hooggestemde pan-Arabistische idealen uitdraaien op economische en politieke rampspoed blijft de vader monter beweren dat een nieuwe Arabische dageraad in aantocht is. Hoe erg de overtuigingen van Abdel-Razak losgezongen zijn van de werkelijkheid toont Riad impliciet door de Arabische wereld te beschrijven als een wereld vol absurde ongerijmdheden.

Medium sattouf2

Religieus obscurantisme heerst er nog steeds. Het Franse blad Paris Match is vrij verkrijgbaar in Syrië, maar dan wel in een gekuiste versie waarin de censor met een stift de naakte borsten van Brigitte Bardot heeft doorgekrast. Ook de intellectuele en politieke vooruitgang waarvan Abdel-Razak heeft gedroomd, is niet uitgekomen. Abdel-Razak is daar zelf het beste bewijs van. Ondanks zijn praatjes over progressiviteit kan hij nogal reactionair uit de hoek komen: ‘Nee, maar ’t klopt, je moet nooit “neger” zeggen, en al helemaal niet in Frankrijk. Want daar lopen binnenkort alleen nog maar negers rond… Net goed voor die racistische Fransen!’

‘In Frankrijk lopen binnenkort alleen nog maar negers rond… Net goed voor die racistische Fransen!’

Riad Sattoufs tekenwerk past uitstekend bij deze absurdistische Arabische werkelijkheid. De stijl is een tikkeltje clownesk. Het heeft hetzelfde luchtige karakter als Marjane Satrapi’s Persepolis over een jeugd in Iran aan het begin van de jaren tachtig. Ook in De Arabier van de toekomst worden de politieke gekte en de soms wrede ongerijmdheden van alledag verbeeld als slapstick. Het maakt Riads ervaringen, die in sommige gevallen verre van grappig zijn, toch verteerbaar.

Dat is het duidelijkst merkbaar in de tekeningen die Riads kinderwereld verbeelden. Het is er wreedheid troef. Zijn Syrische neven noemen hem vanwege zijn blonde haren een ‘jahoedie’, een jood, die moet oprotten naar Israël. Ze jagen hem op met stokken. En als ze Riad niet te grazen nemen, dan botvieren ze hun agressie wel op een dier. Het is afschuwelijk, maar in getekende vorm is het vooral onweerstaanbaar geestig.

Mild is Riad ook in de portrettering van zijn moeder. In het hele verhaal komt ze spaarzaam aan bod. De Arabische identiteit van Abdel-Razak en zijn Arabische perspectief overheersen binnen het gezin. Dat heeft ontwrichtende gevolgen. Maar in de tekeningen wordt slechts gehint op de groeiende kloof tussen de vader en de moeder. De psychologische prijs die de moeder moet betalen voor haar culturele ontwikkeling borrelt onder het oppervlak van maar een handjevol tekeningen.

Misschien is die mildheid van Riad wel het gevolg van het feit dat De Arabier van de toekomst slechts het eerste deel is van zijn autobiografie. Met ‘Wordt vervolgd’ eindigt de graphic novel. Er is in dit eerste deel nog ruimte voor een ironische beschrijving van de tomeloze ideologische ambities van Riads vader en de rest van de Arabische wereld. Het is het tijdperk waarin nog volop gedroomd kan worden over de Arabier van de toekomst. Het is nog mogelijk om met de lichtheid van een kind de groeiende wanhoop van de moeder beschrijven. Er is nog van alles mogelijk, en hoop is het devies, ook al wringt het met de werkelijkheid van alledag.

Natuurlijk zal er niet veel terechtkomen van die toekomst voor de Arabische wereld. Dat weten we inmiddels wel. Vooral voor Syrië zal die in een nachtmerrie eindigen. Maar dat is de tragiek van later. Riad wil laten zien wat daaraan voorafging, toen er nog ruimte was voor komedie.


Medium riad sattouf

Riad Sattouf, De Arabier van de toekomst: Een jeugd in het Midden-Oosten (1978-1984). Vertaald uit het Frans door Toon Dohmen en Mariella M. Manfré. De Geus, € 21,95


Beeld: Uit de Arabier van de toekomst