Een zinkend kunstwerk voor een zinkende natie

Voor het water uit

De eerste klimaatvluchtelingen zijn officieel geregistreerd. Ze vluchtten uit Tuvalu, een Polynesische archipel in de Stille Oceaan. Een kunstenaar vertelt hun verhaal.

Medium roos 5

Aarzelend zetten bezoekers een eerste voet op de natte vlonders. Water vanuit de omliggende zwembaden kruipt over de randen van het pad, een rookmachine blaast flarden mist over het water. Het is de wankele route die leidt door het monumentale Arsenaal, van de presentatie van de Republiek Kosovo in de richting van het Ierse paviljoen, dwars door het water van Tuvalu. Een enkeling op hoge hakken waagt de oversteek niet en draait om. De organisatie heeft al geklaagd: bang voor schadeclaims van exclusieve schoenen vroegen ze de kunstenaar of het waterpeil in zijn installatie niet wat naar beneden bijgesteld zou kunnen worden. Niemand houdt van natte voeten.

Crossing the Tide heet de presentatie van Tuvalu op de Biënnale van Venetië, de tweejaarlijkse ontmoeting van kunst van over de hele wereld. De locatie van de nationale paviljoens weerspiegelt een historische wereldrangorde: landen als de Verenigde Staten, Duitsland en Nederland hebben hun vaste honk in de Giardini, kleinere, nieuwere of armere naties rouleren in het Arsenaal of in palazzo’s in de stad. Politieke thema’s zijn populair, conflicten in de ‘echte’ wereld krijgen in deze tijdelijke formatie vaak een ludiek staartje. Onaangekondigd vielen Oekraïense kunstenaars en activisten tijdens de openingsweek van de Biënnale het Russische paviljoen in de Giardini binnen. Op hun legeruniformen stond de boodschap ‘On Vacation’, de verklaring uit het Russische kamp over de vermeende aanwezigheid van Russische soldaten op Oekraïens grondgebied. Bezoekers die een selfie maakten in een uniform dongen mee naar een reis naar de Krim.

Met tienduizend inwoners is Tuvalu het kleinste deelnemende land van de Biënnale en het is tevens het meest afgelegen gebied. Anders dan de Malediven, waar de stranden versterkt zijn met vijfsterrenresorts, is Tuvalu een derdewereldland. Toen het in 1978 onafhankelijk werd van het Britse koninkrijk was Tuvalu het derde armste land ter wereld. Daar kwam in 2000 even verandering in toen een Amerikaans bedrijf vijftig miljoen dollar betaalde voor de aan Tuvalu toegewezen domeinnaam .tv. Maar er kwam meer onvoorziene ontwikkeling overgewaaid uit de moderne wereld: een stijgende zeespiegel. Small island nations die het minst van de industrialisatie hadden geprofiteerd en zelf voor de laagste uitstoot zorgden, kampten als eerste met de ernstigste gevolgen van klimaatverandering. Van een onbekend Polynesisch eiland werd Tuvalu de afgelopen decennia een speelbal van de elementen en de hete aardappel van politieke betrekkingen.

Op het eiland wonen geen kunstenaars in de moderne zin van het woord, maar uit Taiwan kwam Vincent Huang. Terwijl de kunstbobo’s in Venetië zich een weg banen door het paviljoen stelt de kunstenaar zich aan de rand van het zwembad op voor de persconferentie, naast de Nederlandse curator van het paviljoen Thomas Berghuis en een man en vrouw die opvallen door hun ronde gezicht en stevige postuur. Afgevaardigde Sam Teo, voormalig minister van Tuvalu op verschillende posten, is gekleed in een wijde jeans en een beige blouse van suède. Zijn vrouw Milly draagt een rode bloem in haar zwarte haar. Ze hebben een lange reis achter de rug, naar Venetië via Fiji met een propellervliegtuig dat twee keer per week vertrekt vanuit de hoofdstad van Tuvalu, Funafuti, vanaf een landingsbaan die de rest van de week dienst doet als weiland.

Medium roos venetie3

‘Nog maar een paar weken geleden maakte mijn vrouw me ’s nachts in paniek wakker’, opent Sam Teo de persconferentie. ‘Ons huis was volledig omringd door water. “Maak je geen zorgen”, zei ik tegen haar. “Het is maar water. Het water doet gewoon zijn werk.”’

Het water was het eiland op gestuwd door Pam, de op één na grootste tropische cycloon uit de geschiedenis van de Pacific die onder meer de eilandengroep Vanuatu volledig verwoestte. Tuvalu bleef buiten het oog van de storm, toch was de schade op de eilanden groot. Huizen waren door het water vernietigd, wegen opgebroken, de elektriciteit was afgesneden, traditionele graven waren weggespoeld en de eerste gevreesde dengue-mug werd gesignaleerd. De noodtoestand werd uitgeroepen op tientallen eilanden in de Stille Oceaan.

Dat het hoogste punt van Tuvalu op vier meter boven de zeespiegel ligt, betekent niet dat de oceaan meters moet stijgen om de eilanden te laten verdwijnen, benadrukt Teo. De verschillen tussen de getijden worden steeds groter, tropische stormen worden frequenter. Zout water borrelt op uit de grond, dwars door de poreuze koralen grond, en verziekt de groei van gewassen. Een stijging van de zeespiegel met dertig centimeter is al funest, een voorspelling die staat voor de komende vijftig jaar. ‘De toekomst van Tuvalu ligt in onze handen, en ook in uw handen’, besluit Teo.

Vincent Huang maakte een zinkend kunstwerk voor de zinkende natie, in de zinkende stad Venetië. De installatie vormt een wrang contrast met het overkoepelende thema van deze biënnale, All the World’s Futures, bedacht door curator Okwui Enwezor als een ‘frisse blik op de relatie tussen kunst en kunstenaars en de huidige stand van zaken’. Curator Berghuis gaf hem het adviesx ‘less is more’ en voor het spel van licht, lucht en water liet Huang zich inspireren door de geschriften van Zhuang Zi. Vrijheid omschreef de Chinese wijsgeer als de balans tussen mens en natuur, het streven naar een harmonische eenheid van onze natuurlijke wereld.

Het materiaal voor de installatie is lokaal verkregen – er werd voor dit werk geen zwembad ingevlogen. Terwijl het kunstpubliek buiten vecht om een nieuwe lading prosecco en fruitspiesjes siert een eco-vriendelijke boodschap de muur van het Tuvaluaanse paviljoen (PaperSmart – hier geen geprinte catalogi en persberichten). Crossing the Tide is misschien niet het uitdagendste kunstwerk van deze biënnale, maar wel de presentatie waar de grootste ambitie uit spreekt.

Huang (1971), klein en met alpinopet, vertelt dat hij al ecologische kunst maakt sinds 1999, toen hij tijdens zijn studie in Aberdeen in aanraking kwam met de lokale olieproductie. Hij deed mee aan tentoonstellingen in China waar een wereld aan milieubewustzijn valt te winnen. In 2006 presenteerde hij in Sjanghai een installatie met de titel Kyoto Protocol. De landkaarten van landen die het protocol in 1997 hadden ondertekend bevestigde hij op van een afstand bestuurbare autootjes, die los van elkaar door de galerie raceten bij wijze van politieke dans.

‘Het is de ironie van de moderne wereld dat haar lot wordt bepaald door senatoren in het Congres van de VS’

Daarna volgde een serie sculpturen van bedreigde diersoorten, Melting Penguins, Terracotta Penguins en Suicide Penguins. Met name de twee vogels die aan een touw vanaf de Millennium Bridge in Londen bungelden trokken de aandacht van de media. De dieren kwamen verhaal halen, een ijsbeer droeg het hoofd van president Obama tussen zijn kaken.

Van het bestaan van Tuvalu hoorde Huang voor het eerst in 2009, toen hij luisterde naar de toespraak die woordvoerder en milieudeskundige Ian Fry hield tijdens de klimaattop in Kopenhagen. Terwijl andere landen ruzieden over emissierechten brak Fry, schelpenketting om zijn nek, een lans voor Tuvalu. ‘Mevrouw de president, wij zijn niet naïef over de omstandigheden en de politieke overwegingen die ons wachten. Maar het lijkt alsof we wachten op senatoren in de Verenigde Staten om tot een conclusie te komen, zonder dat wij deze situatie goed en wel hebben kunnen overwegen. Het is de ironie van de moderne wereld dat het lot van de wereld wordt bepaald door senatoren in het Congres van de VS.’ Fry eindigde met een brok in zijn keel. ‘Het lot van mijn land rust in uw handen.’

Medium roos venetie

Het was een noodkreet die Huang tot tranen bracht. Hij boekte een reis en toen de kinderen van Tuvalu hem vroegen of ze naar Taiwan konden verhuizen, besloot Huang zijn kunstpraktijk aan het land te wijden. ‘Tuvalu is als een ijsbeer of een pinguïn: zij hebben niets verkeerd gedaan. Tuvalu is een zero-emissie-land dat een toekomst wacht met zero kans op overleving.’

Van de omgevallen kokosbomen die hij aantrof op het strand – geveld door het oprukkende zoute water – bouwde hij een sculptuur die hij door de oceaan liet verzwelgen. Lege hulzen van kokosnoten werden onderdeel van een sculptuur van een zeemeermin, Dried Little Mermaid, die bij wijze van afscheid van het als mislukt beschouwde overleg in Kopenhagen in vlammen opging. Hij overtuigde het ministerie van het belang van kunst voor het internationaal verspreiden van de problematiek en een tweede bezoek aan Tuvalu volgde op uitnodiging van het land zelf. Prins William bracht een bezoek aan het voormalige Britse gemenebest en met name kunsthistorica Kate begreep volkomen hoe kunst de wereld kan helpen veranderen, vertelt Huang niet zonder trots.

De dieren bleven aanwezig in zijn oeuvre (op de Biënnale van Venetië in 2013 werd een zeeschildpad onthoofd door het mechanisme van een oliepomp), maar de slachtofferrol verschoof naar de mensen van het land. Zijn verbintenis met Tuvalu ging Huang zien als onderdeel van een ‘sociale sculptuur’, naar Joseph Beuys die geloofde in de macht van kunst om de wereld te veranderen, ja om revoluties te ontketenen. Ook toen hij door de overheid werd uitgenodigd om deel uit te maken van de officiële delegatie naar de United Nations Framework Convention on Climate Change paste dat binnen zijn praktijk als kunstenaar. Hij woonde de conferenties in Doha (2012) en in Warschau (2013) bij en zal Tuvalu opnieuw representeren op de belangrijke top in Parijs later dit jaar. De persconferenties van Tuvalu trokken voorheen weinig belangstellenden – met een kunstenaar als Huang hoopt het land dat te veranderen.

In de digitale catalogus van Crossing the Tide zijn foto’s van de ramp Pam opgenomen. Beelden van kolkende watermassa’s en ontwortelde bomen tonen de vermeende toekomst. Ook bevat de catalogus een lijst met doelen die de overheid zich voor de komende jaren stelde, het Tuvalu National Strategic Action Plan for Climate Change and Disaster Risk Management. De enige logische conclusie na het lezen van de voornemens – het verzamelen van kennis en geld voor de voorbereiding, actie en herstel na een mogelijke ramp – is dat vertrekken de beste optie is. Maar buiten de praktische bezwaren voor de evacuatie van een hele bevolking rijst de vraag: waar moet de klimaatvluchteling heen en wat voor leven wacht hem daar?

Toen Nieuw-Zeeland in 2014 een gezin uit Tuvalu asiel verleende was dat een wereldprimeur, hoewel hun status mede werd ingegeven door het feit dat er al (legale) familie in Nieuw-Zeeland verbleef. Er bestaat nog altijd geen erkende definitie van het fenomeen ‘klimaatvluchteling’. Een vluchteling is al sinds 1951 een persoon met ‘gegronde vrees (…) voor vervolging vanwege een godsdienstige of politieke overtuiging, nationaliteit, ras of het behoren tot een bepaalde sociale groep’, terwijl de schattingen van migratie met klimatologische motieven oplopen tot miljoenen gevallen per jaar. Hun positie is wankel, internationaal is er weinig bijval. Want staat hulp bieden gelijk aan het erkennen van de verantwoordelijkheid voor hun lot? Zuivere klimaatmigratie is daarbij zeldzaam. Bangladesh bijvoorbeeld verdwijnt steeds verder onder water en naar schatting tweeduizend Bengalen trekken per dag van het natte zuiden naar hoofdstad Dhaka. Maar zijn zij niet ook op zoek naar economische voorspoed? Ook Tuvalu was al decennia overbevolkt en onderontwikkeld, vertroebelt de klimaatproblematiek niet ook hun eigen sores?

Zo blijft de klimaatvluchteling tot op heden afhankelijk van de goodwill van anderen. De meeste Tuvaluanen willen hun land bovendien niet verlaten. In een reportage op Tuvalu van de Amerikaanse televisie komt visser Toma Liveti aan het woord, die asiel aanvroeg in Nieuw-Zeeland maar zich bedacht. Hij wijst naar het graf van zijn vader in de tuin van zijn huis, versierd met slingers, bloemen en lampjes: die kan hij hier niet achterlaten. Hij houdt van het land en van de rijkdom die de zee biedt. Nee, het water is niet de vijand. Het doet, zoals Sam Teo tegen zijn vrouw zei, gewoon zijn werk.

In een persoonlijk essay in The New Yorker windt Jonathan Franzen zich op over het gemak waarmee klimaatverandering wordt gebruikt als dekmantel voor verantwoordelijkheden in het heden (Carbon Capture, 6 april 2015). Stel: er kunnen duizenden vogels per jaar gered worden door speciale glazen wanden op een nieuwgebouwd stadion aan te brengen. Is het legitiem ervoor te kiezen die kosten niet te maken, omdat het echte gevaar voor de vogelpopulatie toch schuilt in klimaatverandering? Franzen erkent klimaatverandering als hét milieuvraagstuk van onze tijd, maar voelt zich onderdrukt door de gratuite dominantie. ‘Niet alleen maakt het ieder uitje naar de supermarkt tot een guilt trip; het geeft me het gevoel egoïstisch te zijn omdat ik meer geef om de vogels van vandaag dan om de mensen van morgen.’

Klimaatverandering staat even ver van ons bed als globalisering, stelt Franzen. We leven te ver van de ecologische schade die ons consumentisme met zich meebrengt om ervan onder de indruk te zijn. Alleen de waardering van natuur als een verzameling van bedreigde leefomgevingen kan verandering teweegbrengen, een verandering die blijft tellen ook als het te laat is. In Costa Rica spreekt Franzen een bioloog die de situatie als volgt schetst. Stel, je bezit de enige Rembrandt in de wereld, iemand komt langs met een mes en snijdt in het doek. Zou je het kunstwerk dan weggooien?

Was klimaatverandering maar een neveneffect van homoseksualiteit of van het eten van kittens

De roep om verandering komt uit steeds meer hoeken en ondanks de kanttekeningen die je bij hun missies kunt plaatsen, geven ze smoel aan het probleem. Hollywood-sterren reisden voor de Emmy Award winnende documentaireserie Years of Living Dangerously (2014) de wereld over op zoek naar de zichtbare verschijnselen van klimaatverandering. Harrison Ford bezocht in Indonesië de palmolieplantages, Michael C. Hall reisde naar het overbevolkte Dhaka. New York Times-journalist Thomas Friedman ging onder meer naar Syrië en Jemen, gebieden geteisterd door conflicten waarvan wel gezegd is dat lange perioden van droogte medeaanstichter zijn. Matt Damon onderzocht de gevolgen van hittegolven in Los Angeles. Hij voelde doktoren aan de kaak, want hoeveel heat deaths vallen er werkelijk te betreuren? Drama in beeld, laat dat aan Amerika over, de grootste uitstoter ter wereld die zich moeilijk regels laat opleggen.

Medium roos venetie4

In China verspreidde een onthutsende documentaire over luchtvervuiling zich razendsnel op internet, met tweehonderd miljoen kijkers voordat de film verboden werd. Under the Dome (2015) werd gemaakt en gefinancierd door journaliste Chai Jing en is al de Silent Spring van China genoemd, het land waar smog lange tijd als ‘mist’ werd geclassificeerd.

Onlangs mengde ook paus Franciscus zich in het milieudebat. De encycliek Laudato si’ met de ondertitel Om de zorg voor ons gemeenschappelijke huis brengt met name gelovige Republikeinen in een lastig parket.

En dan is er de rechtspraak. De uitspraak van de rechtbank in Den Haag over de taken van de Nederlandse overheid met betrekking tot klimaatverandering ging de hele wereld over. De rechter droeg de staat op ‘het gezamenlijke volume van de jaarlijkse Nederlandse emissies van broeikasgassen zodanig te beperken of te doen beperken dat dit volume aan het einde van het jaar 2020 met ten minste 25 procent zal zijn verminderd in vergelijking met het niveau van het jaar 1990’. Het huidige beleid zou tekortschieten in de ‘zorgplicht’ voor de leefomgeving. ‘De staat kan zich niet verschuilen achter het argument dat de oplossing van het wereldwijde klimaatprobleem niet alleen afhangt van Nederlandse inspanningen. Elke vermindering van uitstoot draagt namelijk bij aan het voorkomen van een gevaarlijke klimaatverandering. Nederland zou als geïndustrialiseerd land hierin voorop moeten lopen.’

Maar wat is ecologisch gezien gerechtigheid? Voor een heldere stand van zaken raadt Jonathan Franzen het boek van hoogleraar Dale Jamieson aan, Reason in a Dark Time: Why the Struggle Against Climate Change Failed – And What It Means for Our Future (2014). De ontnuchtering begint al bij de ondertitel. De mens denkt altijd op een kruispunt van mogelijkheden te staan, maar in het geval van klimaatverandering staan we voor een voldongen feit. Het verhaal van die done deal leest als een scenario van passerende deadlines, een pageturner waarin de personages het steeds net níet redden. Politiek drijft de besluitvoering vanaf de eerste wetenschappelijke inzichten, ontstaan als bijproduct van oorlogsstrategieën. (Kunnen we het weer inzetten als wapen? Wat als met het smelten van de ijskappen de Sovjet-Unie in een maritieme grootmacht verandert?) Ontmoedigend is de opmerking dat tot de drie effectiefste maatregelen tegen klimaatverandering de wereldwijde recessie, het instorten van het communisme en de éénkindpolitiek van China behoren.

De complexiteit van het probleem komt in dit meeslepende boek duidelijk naar voren. Die begint al bij de psychologie van de mens zelf. We zijn gebouwd om te handelen naar obstakels die we kunnen overzien in het heden. Dat de toekomst van vijftig jaar geleden, toen het wetenschappelijke bewijs voor klimaatverandering al op tafel lag, het heden van vandaag betreft, is een gegeven waar we graag aan voorbijgaan. Jamieson beschrijft hoe in de jaren zestig een invloedrijke wetenschapper de politiek in Washington waarschuwde voor een verdubbeling van de CO2 binnen vijftig jaar. Hem werd verteld dat hij over 49 jaar dan maar terug moest komen.

Feit is dat het moeilijk sympathiseren blijkt met mensen aan de andere kant van de wereld, laat staan met toekomstige generaties. Klimaatverandering is een wicked problem bij uitstek dat vraagt om collectieve actie, waarbij maar niet duidelijk wil worden wie vooraan gaat staan. Was klimaatverandering maar een neveneffect van homoseksualiteit of van het eten van kittens, citeert Jamieson professor Daniel Gilbert, dan stonden ze te springen. Nu verzandt de boodschap in het voortdurend opzoeken van de nuance en het over en weer betwisten van cijfers. De fragmentarische berichtgeving in de media leidt tot nieuwe controversen. Ja de problematiek is complex, maar niet in de laatste plaats omdat de kern zo kinderlijk eenvoudig is. Franzen vat het samen in een bericht dat zelfs kort is voor een tweet: ‘We’re taking carbon that used to be sequestered and putting it in the atmosphere, and unless we stop we’re fucked.’

Een kunstenaar die zich mengt in het debat lijkt in het licht van deze internationale verhoudingen weinig significant. Maar ook in ecologische kunst is de buitenlandpolitiek nooit ver. Het is niet geheel toevallig dat Vincent Huang afkomstig is uit Taiwan. Hij ziet in Tuvalu gelijkenissen met de wankele status van zijn eigen land, dat in de jaren zeventig uit het zicht van de diplomatie verdween. Tuvalu besloot Taiwan wel als soeverein land te erkennen, net als onder meer Kiribati, Palau, de Marshalleilanden, Nauru en de Salomonseilanden. Taiwan is maar al te graag bevriend met landen die wél een stem op wereldniveau hebben.

Sam Teo vertelt me aan de rand van het zwembad bezorgd te zijn om het lot van de Tuvaluanen. Fiji verkocht al een stuk grond aan Kiribati, als toevluchtsoord voor haar honderdduizend inwoners. En als de pleuris echt uitbreekt, heeft Nieuw-Zeeland toegezegd de bewoners van Tuvalu te zullen opvangen. Maar meer nog maakt Teo zich zorgen om de toekomst van zijn land. ‘De stijgende zeespiegel is een feit voor Tuvalu. Maar wij zullen niet alleen ons eiland verliezen, ook onze soevereiniteit gaat dan verloren.’

Direct na afloop van de Biënnale van Venetië zal in Parijs vergaderd worden over een nieuw internationaal verdrag, een vervolg op het Kyoto Protocol. Tuvalu zal opnieuw pleiten voor concrete afspraken tussen grootmachten. Huang wil de grenzen van zijn sociale sculpturen verder oprekken. Er is het plan om in Venetië een crowdfundingactie te lanceren voor de aanschaf van mangroven ter versteviging van de stranden. Huang dacht aan het kunstwerk 7000 Eiche: Stadtverwaldung statt Stadtverwaltung (1982) van Beuys, die het landschap van Kassel verankerde door zevenduizend bomen als kunstwerk door de stad te planten. De mangrove kan zo’n kunstwerk voor Tuvalu worden, iets beeldends voor de kust dat met Google Maps kan worden waargenomen. Een QR-code van bomen in zee met een boodschap die landsgrenzen overstijgt.


De Biënnale van Venetië is nog t/m 22 november te bezoeken. Under the Dome is met ondertiteling te bekijken op YouTube. Met dank aan Thomas Berghuis


Beeld: (1) Dried Little Mermaid, 2010. gedroogde kokosnoot, gebleekt koraal, draad, zeewier, gemengde techniek (Vincent Huang / Tuvalu Pavillion); (2) De installatie Crossing the Tide in het pavilioen van tuvalu op de biënnale van Venetië (Courtesy Vincent Huang); (3) De Suicide Penguins aan een touw vanaf de Millennium Bridge in Londen, 201o (Courtesy Vincent Huang); (4) Oil Soaked Polar Bear, Tuvalu Island, 2012 (Courtesy Vincent Huang).