Gidsland Polen

‘Voor tafelvoetbal hebben we geen tijd’

Op 9 oktober herkiezen de Polen met Donald Tusk voor het eerst sinds de politieke omwenteling in 1989 een premier. Dat is niet zo vreemd. De Poolse economie floreert, het land leidt momenteel de EU en in 2012 is er het EK voetbal.

WROCLAW - Knaloranje steekt het woonblok in de wijk Nadodrze af tussen de grijze panden links en rechts. Her en der staan de negentiende-eeuwse huizen in de steigers, of ze zijn al opgeknapt. Arbeiders restaureren geconcentreerd de monumentale stucgevels, die nog uit de Duitse tijd stammen. ‘We pakken 23 panden aan’, vertelt Magorzata Golak van de dienst economie van de gemeente Wroclaw. 'We hebben veertig miljoen euro subsidie van de EU gekregen voor de rewitalizacja. We steken ook geld in nieuwe restaurants, we knappen pleinen op, we ondersteunen kunstateliers en kleine ngo’s die zich voor de buurt inzetten.’
Wat er nu nog uitziet als een schuchtere poging tot het opkalefateren van een armoedige Oost-Europese wijk zou wel eens het begin kunnen zijn van een soort Prenzlauer Berg aan de Oder. Wroclaw, het vroegere Duitse Breslau, op 330 kilometer ten zuidoosten van Berlijn, is een echte boomtown. 'Er is veel interesse van buitenlandse investeerders voor de wijk’, zegt Golak. 'Fransen, Italianen. Op de hoek van de straat bouwt een Arabier een appartementencomplex.’ Maar voor echte gentrification, de verdrijving van de oorspronkelijke bewoners (vaak arbeiders met een laag inkomen) door draagkrachtigen die zich hoge huren kunnen veroorloven, zoals dat ook in de opgeknapte wijken van Berlijn voorkomt, is Golak niet bang. 'Zo ver zijn we nog lang niet. We staan nog maar aan het begin.’
In Wroclaw heeft praktisch iedereen werk. Binnen- en buitenlandse investeerders komen in groten getale naar de stad en zorgen niet alleen meer voor werkgelegenheid in de lage-lonensector. Microsoft bijvoorbeeld heeft in Wroclaw tientallen programmeurs in dienst. In de zakelijke dienstverlening betalen bedrijven inmiddels lonen die niet meer al te veel verschillen van lonen in Berlijn. De gemeentelijke belastinginkomsten hebben zich sinds de toetreding tot de EU in 2004 verdriedubbeld.
Volgens Golak van de economische dienst heeft het succes van Wroclaw onder meer te maken met de stabiele politiek van de stad. 'Onze burgemeester Rafal Dutkiewicz is al lange tijd aan de macht en hij is geliefd. Hij stelt buitenlandse investeerders een persoonlijk assistent ter beschikking die op elk gebied behulpzaam is. Dutkiewicz en zijn team hebben duidelijke doelstellingen voor ogen. We hebben ons als gemeente strategisch op grote gebeurtenissen gericht. Dat begint nu zijn vruchten af te werpen.’

DAT LAATSTE kun je wel zeggen. Wroclaw is niet alleen Europa’s culturele hoofdstad in 2016, het is ook een van de vier steden waar tijdens het EK voetbal in 2012 wordt gespeeld. Maciej Skroban van het organisatiecomité van Euro 2012 is er nog altijd opgewonden over. Zijn kantoor is gehuisvest aan de Rynek, een van Europa’s mooiste middeleeuwse stadspleinen. 'We hebben nog nooit eerder zo'n groot evenement georganiseerd. Het is een enorme kans voor de stad.’ In de bureauruimte, die hij met zestien jonge collega’s deelt, staat een tafelvoetbalspel dat bijna nooit wordt gebruikt. 'Daarvoor hebben we geen tijd.’
Skroban is een typische Pool van rond de dertig: goed opgeleid, zelfverzekerd, zijn talen sprekend, met buitenlandervaring. 'Ik heb in Finland gestudeerd. Daarna heb ik twee jaar in een pub in Engeland gewerkt. Ik wilde wat van de wereld zien.’ Het EK is goed voor investeringen van anderhalf miljard in de infrastructuur van de stad, vertelt hij: 'We hebben vorige week een stuk ringweg van 35 kilometer geopend. Er komen nieuwe hotels, een uitgebreid vliegveld, het station wordt gerenoveerd, er is een nieuwe brug over de Oder gebouwd. Het is de grootste investeringsgolf in Wroclaw sinds de Tweede Wereldoorlog.’ Volgens Skroban biedt Euro 2012 een enorme kans om het imago van Wroclaw op te vijzelen. 'Veel mensen kennen Polen alleen van Walesa, de paus en Auschwitz. Dat moet veranderen. Daarom gaat het er ook niet zozeer om hoeveel het EK kost. Belangrijker is het dat mensen zeggen: Wroclaw is een stad waar ik naar terug wil keren. Dat ze reclame maken. We zijn een open stad.’
De bezoeker die door de vier Poolse EK-speelsteden Poznan, Warschau, Gdansk en Wroclaw reist, krijgt de indruk dat deze steden compleet in de steigers staan voor het evenement. Overal moeten reizigers opgebroken wegen en dworzce tymczasowe, tijdelijke treinstations, voor lief nemen. De Polen accepteren het ongemak gelaten. De snelweg tussen Berlijn en Warschau is nog in aanbouw; het is twijfelachtig of die op tijd gereedkomt, nadat een Chinese aannemer zijn verplichtingen niet nakwam en de aanleg maanden vertraging opliep. Het nieuwe nationale stadion in Warschau is nog één grote bouwput en komt pas begin 2012 gereed. Het EK-stadion in Wroclaw werd midden september geopend met een bokswedstrijd tussen de Poolse kampioen Adamek en de Oekraïner Klitschko. De wedstrijd trok veertigduizend toeschouwers. 'Het was de eerste keer dat we in Polen pay-tv hadden. Het kostte tien euro om de wedstrijd te bekijken’, zegt Skroban.
Niet alleen in Nadodrze, de wijk net ten noorden van het historische centrum van de stad, wordt gebouwd. Dat gebeurt ook in Krzyki ten zuiden van het centrum. Hier leggen arbeiders de laatste hand aan de Skytower. Met 212 meter wordt het de hoogste woontoren van Polen, volgens Artur Wartecki, verantwoordelijk voor de verkoop van de 236 appartementen in het gebouw. Helaas staat er deze dag te veel wind voor een bezichtiging van de toren met de lift aan de buitenkant van de bespiegelde façade, dus spreken we elkaar in de hippe verkoopruimte vlakbij. Oranje stoelen bieden door een enorme glaswand uitzicht op het voorbij razende verkeer in de Silezische metropool. 'We hebben al zo'n dertig procent van de appartementen verkocht, en dat binnen een jaar. Niet alleen inwoners van Wroclaw kopen, maar ook Duitsers en Russen.’
De prijzen voor de appartementen beginnen bij 2750 euro per vierkante meter. 'De penthouses boven in de toren kosten negenduizend euro per vierkante meter.’ Eigenaar van de Skytower is Leszek Czarnecki, een zoon van de stad. Met een geschat vermogen van twee miljard euro is Czarnecki een van de rijkste mannen van Polen. Hij verdiende zijn fortuin door in de jaren negentig een leasemaatschappij op te zetten. Na verkoop van zijn firma voor meer dan tweehonderd miljoen investeerde hij in tientallen nieuwe Poolse bedrijven. 'Ik ken hem persoonlijk’, vertelt Wartecki. 'Hij investeert ook in ander onroerend goed in onze stad. Verder heeft hij verschillende eigen banken. Onder meer door zijn investeringen groeit de economie hier razendsnel.’

RUIM TWINTIG jaar na de politieke omwenteling is Polen niet meer de achtergebleven Oost-Europese staat met een grote massa arme boertjes die met paard en wagen het land bewerken. Polen richt zijn blik meer en meer op de Europese Unie. Mede door de miljoenen Polen die de afgelopen jaren naar Groot-Brittannië, Ierland en Nederland migreerden - een deel van hen is inmiddels weer teruggekeerd - is het land opener en ook zelfbewuster geworden. Dat weerspiegelt zich ook in de politiek. Veel kiezers keren zich af van de conservatieve en confrontatieve politiek van Jaroslaw Kaczynski, de tweelingbroer van de bij de vliegtuigramp in Smolensk omgekomen Lech Kaczynski. De politiek van zijn partij PiS (Recht en Gerechtigheid) komt vooral goed aan bij de inwoners van het zogenaamde Polska B. Dit zijn de meer conservatieve kiezers op het platteland in het oosten en zuiden. De jonge, goed opgeleide en stevig consumerende bevolking in Polska A, de steden in het noorden en westen, is daarentegen aan de winnende hand en steunt eerder het liberale Burgerplatform PO van premier Tusk.
Anno 2011 heeft Polen de werkloosheid onder controle. De Poolse inkomens stegen sinds de toetreding tot de EU in 2004 met vijftig procent. Bovendien heeft het land een van de hoogste economische groeicijfers van Europa. Polen wist als het enige EU-land in het crisisjaar 2009 een recessie te voorkomen. Terwijl in Nederland de economie in dat jaar met vier procent kromp, groeide het in Polen nog altijd met 1,9 procent. Voor dit jaar wordt met een economische groei van 3,9 procent gerekend; in de eurozone komt deze groei op een magere 1,5 procent uit.
De Poolse economie is ook op lange termijn goed gepositioneerd, volgens Ryszard Petru, een van Polens meest gerenommeerde economen. Petru werkte lange tijd als chef-econoom voor verschillende banken en is sinds kort actief voor de Warschause denktank DemosEuropa. We hebben afgesproken in Nowy Swiat (Nieuwe Wereld), een van Warschau’s duurste straten in het centrum, waar elk tweede pand een hip koffiehuis lijkt te zijn. Petru ziet eruit zoals een topeconoom eruit behoort te zien: kort borstelhaar, strak blauw pak, steeds onrustig op zijn mobieltje kijkend, wippend met zijn voeten. Hij schrijft nog snel een mailtje. 'Het fijne aan Oost-Europa is dat we hier overal gratis internet hebben, ook op grote stations. Bij jullie is dat niet zo.’
In staccato verklaart hij de Poolse economie: 'We staan er behoorlijk goed voor. De economische groei vindt vooral in de steden plaats, die groeien met tien procent per jaar. Op het platteland heerst daarentegen stilstand, daardoor hebben we gemiddeld een groei van vier procent in Polen. Met bijna veertig miljoen inwoners hebben we een van Europa’s grootste binnenmarkten. We zijn veel minder van export afhankelijk dan onze buurlanden Tsjechië en Hongarije. Daar ligt het exportpercentage als deel van het bnp bij tachtig, terwijl ons percentage rond de veertig ligt. Daardoor zijn we minder afhankelijk van exportschommelingen. Onze economie is ook niet te vergelijken met die van onze belangrijkste handelspartner Duitsland. Polen geven verhoudingsgewijs veel meer uit aan voedsel en huisvesting dan Duitsers. Ook daardoor is onze economie minder cyclisch. En daardoor daalde de Poolse consumptie tijdens de crisis van 2008 en 2009 ook niet zo sterk.’
Volgens Petru had Polen ook geluk tijdens de economische crisis van 2008: 'De crisis kwam juist op het moment dat onze banken begonnen met het verstrekken van hypotheken. De Polen zijn pas in 2000 begonnen geld te lenen bij banken, daarvoor hadden we een te hoge inflatie. We hebben dus minder problemen met huishoudens die hun hypotheken niet meer kunnen betalen dan andere Oost-Europese landen.’

VANWEGE de financiële crisis heeft Polen momenteel niet al te veel haast om tot de eurozone toe te treden. Premier Tusk wil de euro op z'n vroegst in 2015 invoeren. Aan de andere kant heeft Polen flink geprofiteerd van de EU, door de miljarden aan subsidies die het land binnenstromen uit de structuurfondsen, voor ontwikkeling van de infrastructuur en het platteland. 'Het grootste gevaar dat ik voor Polen zie’, zegt Petru, 'is een steeds verder groeiende sociale ongelijkheid, vooral tussen stad en platteland. Aan de andere kant hebben we op het platteland nog een geweldig potentieel aan niet benutte arbeidskracht.’
Met zijn economische groei heeft Polen een enorme energiehonger. Daarom begrijpt Petru dat de Poolse regering onlangs besloot om twee kerncentrales te bouwen, waarvan de eerste in 2020 gereed moet zijn. Tot nu toe bezit het land alleen een nooit afgebouwde ruïne van een sovjetkernreactor in de buurt van Gdansk uit de jaren tachtig. 'Polen is erg afhankelijk van kolen’, zegt Petru. 'Om onze klimaatdoelstellingen te halen hebben we kernenergie nodig.’ Dat buurland Duitsland eerder dit jaar juist besloot om uit de kernenergie te stappen, maakt op Petru - en volgens hem ook op de Poolse politiek - weinig indruk. 'Wij zijn Duitsland niet.’
De geplande kerncentrales belasten volgens hem ook het politieke klimaat tussen beide landen niet: 'De waarheid is dat we op Europees niveau met Duitsland inmiddels de beste politieke verhouding hebben. Dat is ook niet vreemd. Premier Tusk ziet bondskanselier Merkel twee keer per maand ergens in Europa. Medvedev ziet hij misschien twee keer per half jaar.’ Polen wil niet alleen minder afhankelijk worden van zijn eigen kolen maar ook van Russisch aardgas. Daarom wordt momenteel op grote schaal onderzoek gedaan naar de winning van Pools schaliegas. 'Dat ziet er zeer veelbelovend uit.’ Op den duur ziet Petru in het politieke landschap van Polen ook ruimte voor een groene partij. 'Er bestaat al een kleine groene partij. Iedereen is enthousiast over de fietspaden in Wroclaw en Krakau, maar als je maar één zloty hebt om uit te geven denk je eerst aan andere dingen.’

DAREK SZWED is lijsttrekker van de Poolse Groenen. De partij, die in Polen lange tijd intern verdeeld was, is een lijstverbinding met de linkse SLD aangegaan en komt zo waarschijnlijk voor het eerst in het parlement. 'In de steden halen we twee, drie procent van de stemmen, op het platteland hebben we nauwelijks steun. Daarom zullen we waarschijnlijk één of twee procent in totaal halen’, vertelt een realistische Szwed, die in de jaren negentig voor de Nederlandse Stichting Milieukontakt Oost-Europa werkte. Hij is niet te spreken over de energiepolitiek van de Poolse regering. 'Het is een foute keuze om op kernenergie in te zetten. Die geplande centrales gaan er nooit komen. Kernenergie is veel te duur, er zijn te veel onzekerheden. Zelfs Siemens heeft onlangs bekendgemaakt uit de kernenergie te stappen.’
Dat zijn land investeringen in de infrastructuur nodig heeft, ziet ook Szwed: 'De afgelopen jaren heeft de regering 85 procent van haar geld in wegen gestoken en slechts vijftien procent in spoorwegen. Dat heeft ertoe geleid dat we inmiddels jaarlijks meer dan vierduizend verkeersdoden op de Poolse wegen hebben. We moeten naar minstens veertig procent van de infrastructuuruitgaven voor spoorwegen.’
Dat Polen het EK 2012 nodig heeft als katalysator voor investeringen in de infrastructuur klopt volgens Szwed niet: 'Dat is hetzelfde als zeggen dat we een oorlog in Irak nodig hebben om te investeren in de luchtvaartindustrie. De belangrijkste reden voor het EK in Polen lijkt wel dat Tusk zelf een grote voetbalfan is. Ik hoop dat we met het EK niet hetzelfde beleven als wat er in Griekenland tijdens de Olympiade gebeurde: veel corruptie, veel investeringen in gebouwen en infrastructuur die niemand nodig heeft.’
Szwed ziet Tusk nog niet zomaar de verkiezingen winnen: 'Dat is propaganda, hij ligt momenteel zwaar onder vuur.’ Volgens hem vormen het liberale Burgerplatform (PO) en de conservatieve partij Recht en Gerechtigheid (PiS) een rechts conglomeraat dat weinig problemen heeft met belangenverstrengeling en lobbyisme: 'Onlangs nog maakte WikiLeaks bekend dat de Amerikaanse ambassade in Warschau heel bewust bij de Poolse regering lobbyt voor het toestaan van genetisch gemanipuleerde organismen in de Poolse landbouw. Zowel PiS als PO is gevoelig voor lobbyisme. De twee partijen onderscheiden zich niet zo sterk van elkaar. Het is een zwart-zwartblok dat vooral met zichzelf bezig is en elkaar de tent uit vecht. Het wordt tijd voor een alternatief dat zich inzet voor een meer sociale en duurzame politiek.’