TELEVISIE

‘Voor uw gonorroe’

Toean Papa

In de Andere tijden-special Door soldatenogen, waarin een indringend beeld werd gegeven van de vuile oorlog die ‘politionele actie’ werd genoemd, is een idyllische passage te zien. Een groepje Javaanse meisjes en Hollandse jongens zit op de grond. Meisje stoot lachend haar schouder tegen die van jongen. Hij duwt terug en ze vlijt haar arm om zijn nek. Die hij prompt weghaalt. Waarschijnlijk mogen ze hem zo in Holland niet zien. Onder 'ze’ zou immers best zijn verloofde kunnen zijn. Opvallend tafereel, want intieme betrekkingen tussen soldaten en Indonesische vrouwen waren er geheid, maar zichtbaar werden ze zelden.
Geen wonder dat dit beeld terugkomt in een nieuwe special van Andere tijden: Toean Papa. Die is helemaal gewijd aan dat soort relaties en de kinderen die eruit voortkwamen. De onvolledige versie die ik zag is al overtuigend. Interviews met, bij wijze van spreken, de jongelui op de grond (nu hoogbejaard) en met sommige van hun kinderen vormen de hoofdmoot, geïllustreerd met verbluffend toepasselijk archiefbeeld. Vanaf het begin is het raak. Man vertelt dat hij zich al op 11 mei 1945 aanmeldt om Indië te bevrijden. Je bent twintig, wilt avontuur en kan 'op staatskosten’ ver weg voor een nobel doel. Eerst verloofde hij zich nog na twee jaar verkering. Liever was hij getrouwd maar zo gek kreeg hij haar niet: als ze meteen in verwachting raakte en hij sneuvelde, dan zat zij mooi met een baby. 'Dus ging ik als maagd naar Indië’, zegt de oude man.
In een paar zinnen is een nagenoeg vergeten seksuele moraal en mentaliteit neergezet die context is voor wat volgt, met als bonus het portret van een buitengewoon pragmatische verloofde. Verloofde die zich prompt in een brief aan haar verre soldaat beklaagt over haar moeder die haar verbiedt uit dansen te gaan terwijl haar vrijer zijn leven waagt. Als het zo moest, dan maakte ze net zo lief de verkering uit. 'Bij dezen’, antwoordde hij gekwetst. En zo was het gekomen dat hij in 'Indië’ om zes uur ’s morgens aan de wandel ging, een meisje tegenkwam en een uur later kreeg waar hij in Holland jaren vergeefs op had gewacht. Van betaling was geen sprake. Toen hij haar weer op wilde zoeken bleek ze naar een andere kampong vertrokken, zwanger. Hij had haar nooit meer gezien, zijn ex-verloofde kreeg spijt en dus kwam alles nog op Hollandse pootjes terecht, maar altijd was er het besef dat hij ergens een kind had.
Zijn verhaal staat voor veel meer dan het avontuur van zo maar een jongen. Waar veel legers seksuele ontlading organiseerden deed het Hollandse daar uit hoogstaande morele overwegingen niet aan mee. Dat beperkte zich tot afschrikwekkende waarschuwingen voor het gevaar van geslachtsziekten. Onvoldoende als voorbehoedmiddel, blijkt uit de 'lullenparade’ waaraan de jongens regelmatig werden blootgesteld: 'presentéért piemel’, bij wijze van spreken. Een groot reclamebord, 'TAKOR - voor uw gonorroe’, toont ook het falen van het beleid aan. Overigens ging het vaak om veel meer dan een 'one-night-stand’. Het zijn aandoenlijke verhalen over verliefdheden en het soort lust dat in Holland voor- en buitenhuwelijks zelden te ervaren viel. Sommigen gingen zelfs samenwonen als ze niet in de kazerne hoefden zijn. Altijd eindigde het pijnlijk, door kwaadwillige of door autoriteiten afgedwongen verlating. Uiteindelijk moesten in 1950 al die mannen weg, met achterlating van vrouw en kind. Verzwegen voetnoot in de koloniale geschiedenis, prachtig verteld.

Annegriet Wietsma, Toean Papa. Andere tijden-special. NPS/VPRO. Donderdag 1 juli, 20.55 uur, Nederland 2. Onderdeel van crossmediaal project Oorlogsliefdekind. Zie www.oorlogsliefdekind.nl, waarop ook filmpjes over het totstandkomen van de gesprekken.
Gerda Jansen Hendriks, Door soldatenogen (2009), www.anderetijden.nl