Menno Hurenkamp

Vooruitgang in de koude aarde

Deze week bezochten we een begraafplaats. Naast «onze steen» lag een steen waarop bovenaan stond: familiegraf. Direct daaronder stond slechts één naam. Het idee van een familiegraf geeft onwillekeurig een gezellig gevoel. Je bent dan wel dood, maar je ligt tenminste lekker tussen je naasten geklemd, en niet zo alleen in die koude aarde. Die ene naam onderstreepte de eenzaamheid. Het moet pijnlijker zijn om iemand in een leeg familiegraf te stoppen dan om hem gewoon te begraven. Ga jij maar vast, wij komen straks – terwijl je dat straks natuurlijk zo lang mogelijk wilt uitstellen. Degene die wij eer betoonden was op erg hoge leeftijd overleden. «Ze was op», heet het dan, alsof een mens een uit te lepelen bord yoghurt is. Om de pijn van de jaren die in haar woekerden te verzachten, werd ze verdoofd met morfine. Eerst een beetje, later meer. Waardoor je, als je dat wilt, altijd kunt denken dat zo iemand niet van ouderdom gestorven is.

De laatste weken woedt weer een debat over de vraag of en wanneer het geoorloofd is om iemand te helpen overlijden. De artsenorganisatie KNMG wil dat artsen geen morfine meer gebruiken om iemand zachtjes over de rand te helpen. Wanneer het lijden te zwaar is kan de patiënt ook in heel diepe slaap gebracht, door «palliatieve sedatie». Dan sterft hij ook, en zonder pijn, maar niet meteen, en niet door de ingreep van de arts. Dat is normaal medisch handelen. Euthanasie is iemand doodmaken, precies waar artsen niet voor zijn opgeleid.

Het recht op euthanasie was lange tijd een van de ijkpunten van Nederland als progressief bolwerk in de wereld. Als mensen echt vrij (autonoom) zijn dan mogen ze ook kiezen om te sterven – gesteld dat hun lijden uitzichtloos en ondraaglijk is. De voorstanders van euthanasie wordt nu voorgehouden dat het geen autonome maar een heteronome beslissing betreft (de woorden zijn van de Nijmeegse arts Ben Crul): omdat geholpen doodgaan zoveel consequenties heeft voor anderen kun je dat recht helemaal niet claimen. Zo is een van de gevolgen wroeging bij de betrokken dokter. En nu mensen effectiever van hun (fysieke) pijn verlost kunnen worden, halen de artsen opgelucht adem. Ze heroveren professioneel terrein op de veeleisende patiënt. Daar is wat voor te zeggen.

Maar is deze nieuwe inperking van de euthanasie daarmee andermaal een correctie op de typisch Nederlandse vrijheid van de sixties, die vrijheid van de coffeeshops en abortus tot het homohuwelijk, waardoor iedereen alles maar kan willen, ook leven, doodgaan, hopsakee? Het is immers tegenwoordig een hippe politiek correcte opvatting dat Nederland eigenlijk decennialang veel te vooruitstrevend was in die morele kwesties. Wie bij de tijd wil zijn geeft af op de Gay Parade.

Ach. Dit jaar gingen alle belangrijke Oscars naar films met een euthanasie plegende hoofdrolspeler: Clint Eastwoods Million Dollar Baby en Alejandro Amenabars Mar Adentro. Dat is een duidelijk teken dat er over de hele wereld inmiddels anders over het recht op sterven wordt gedacht dan dertig jaar geleden, en niet alleen door een paar Amsterdamse doorgefreakte grachtengordelintellectuelen. Die geest is uit de fles. Niet dat het die koude aarde warmer maakt, dat een arts schuldgevoel voor je over heeft, dat niet.