Iran en de maximale druk van Amerika

Vooruitgeschoven strijd

De notie dat in Teheran de ‘as van het kwaad’ nestelt is in Washington diepgeworteld. De compromisloze Iran-strategie van de Amerikanen vergroot de kans op escalatie – al komt de echte schade van het Iraanse regime zelf.

Een poster voor de Amirkabir Universiteit in Teheran herdenkt de slachtoffers van het neergeschoten Oekraïense passagiersvliegtuig, 13 januari © ATTA KENARE / AFP/ ANP

Op 4 mei 2003 bezorgt de Zwitserse ambassadeur in Teheran een briefje aan de Amerikaanse regering in Washington dat vaak vergeten wordt maar historisch is. De Iraniërs zoeken vergaande toenadering, iets wat zelfs lijkt op vrede. Ze bieden transparantie in hun nucleaire programma aan, willen de steun aan anti-Israëlmilities beëindigen, het bestaan van Israël zelfs accepteren en samen optrekken tegen terrorisme op Iraans grondgebied.

‘No formal response was given to the Iranians at all’, herinnert Iran-deskundige Trita Parsi zich in Shadow World, een documentaire waarin de verwevenheid tussen de wapenhandel en buitenlandpolitiek beklemmend wordt getoond. Parsi had destijds het briefje ook in handen gekregen als medewerker van een Amerikaans Congreslid, jaren later werd hij Iran-adviseur voor Barack Obama.

Wie overigens wel een formele reactie kregen waren de Zwitsers. Zij werden door de Amerikanen berispt voor het ‘roekeloos’ overschrijden van hun mandaat. Parsi: ‘De gedachte was dat alles wat er bereikt kon worden met onderhandelingen slechter was dan het simpelweg verwijderen van het regime. Het principe van de regering-Bush was: we simply don’t talk to evil.’

Vlak voor oudejaarsavond, zeventien jaar later, beuken pro-Iraanse milities met een ijzeren stormram in op een Amerikaans ambassadegebouw in Bagdad. Ze gooien met molotovcocktails, slaan ramen in en maken vuurtjes op het dak van de ontvangsthal. De hele nieuwjaarsnacht kamperen ze op en rond het gebouw. Enkele dagen eerder is er al een Amerikaanse vertaler omgekomen bij een bombardement op een legerbasis.

Het aanvallen van een ambassade is niet zomaar een daad van agressie, maar peuren in een geopolitiek trauma waar de Verenigde Staten nooit van zijn afgekomen: de bestorming van de ambassade in Teheran in 1979. Tientallen Amerikaanse diplomaten werden meer dan een jaar gegijzeld in hun eigen gebouw, terwijl buiten de muren werd afgerekend met het regime van de pro-Amerikaanse sjah.

Tijdens die crisis was Qassem Soleimani een tiener uit een arme boerenstreek. Het leger ingaan en onderdeel worden van de revolutie werd voor hem een ladder waarmee hij opklom tot de hoogste regionen van het land. Een positie vanwaaruit hij hardhandig afrekende met tienduizend Koerden in Noord-Iran, een belangrijke rol speelde in het ondersteunen van de Syrische dictator Bashar al-Assad en talloze terreurorganisaties in de regio ondersteunde of oppookte. Altijd vanuit het geloof dat vooruitgeschoven strijd elders een oorlog op Iraanse bodem kon voorkomen.

Als één beeld is blijven hangen uit de talloze profielen die de afgelopen twee weken over de generaal verschenen is het dit: hij frequenteerde vaak dezelfde begrafenissen als ayatollah Ali Khamenei. Een week geleden waren ze opnieuw op dezelfde begrafenis, die van Soleimani zelf. Gedood door de Amerikanen als represaille voor het oprakelen van het ambassadetrauma én de dood van een Amerikaan. Waar Donald Trump bij eerdere provocaties dit jaar nog koeltjes bleef – nadat Iran in juni een Amerikaanse drone had neergehaald, merkte hij slechts op dat ‘daar niemand in zat’ – reageerde hij nu compromisloos.

Tijdens de emotionele herdenkingsdienst van de generaal, waar duizenden uitzinnige Iraniërs op afkwamen, zwoer Khamenei wraak. De meer dan vijftig vertrapte rouwenden op die bijeenkomst werden en passant tot martelaren verklaard – met de VS als moordenaar.

Amerikaanse haviken rond Trump voorspellen, verblind door bijbelse interpretaties van hoe duivels Iran is, al jaren dat het land uit is op een apocalyptische oorlog. Maar nu die kans zich ruimschoots voordeed – de belangrijkste generaal van het land werd immers gedood – lieten ze hem lopen. De wraak tot nu toe bestond slechts uit 22 raketten op kazernes die vooraf waren ingelicht, zodat aanwezigen dekking hadden kunnen zoeken.

Iran zal blijven duwen en trekken; een land van tapijtmakers en schakers is geduldig

‘Als Iran geen onderscheid had willen maken tussen het Amerikaanse volk en de wrede Donald Trump, zou het een dodelijker aanval op Amerikaanse militaire bases hebben uitgevoerd’, schreef Diako Hosseini kort na de aanval. Hij is directeur van het World Studies Program, een Iraanse denktank die is verbonden aan het ministerie van Buitenlandse Zaken – en daarmee een belangrijke adviseur van het regime. ‘Irans gecontroleerde vergelding had de intentie om grote slachtoffers te voorkomen. Trump zou die uiterste terughoudendheid van Iran moeten waarderen.’

De dag na de vergelding hield Trump, geflankeerd door generaals, een speech waarvan de taal gepeperd was maar de boodschap mak. ‘Ik ben blij te kunnen vertellen dat het Amerikaanse volk buitengewoon dankbaar en gelukkig moet zijn. Bij de aanval van gisteravond door het Iraanse regime zijn geen Amerikanen gewond geraakt.’ Hij haalde uit naar Europese bondgenoten en kondigde nieuwe sancties aan voor Iran.

Over dat laatste zijn analisten sceptisch. ‘Er is nauwelijks ruimte meer voor sancties, dat wapen is uitgeput’, zegt Fanar Haddad van het Midden-Oosten Instituut aan de Nationale Universiteit van Singapore, in een telefonisch gesprek. ‘De maximale druk die de Verenigde Staten hebben uitgeoefend op het land heeft een zware tol geëist. Er wordt vaak gezegd dat sancties “het minste kwaad” zijn, maar ze hebben het land ernstig beschadigd. De meerderheid van de Iraniërs wordt er direct door geraakt. De sancties nu kun je vergelijken met de sancties tegen Saddam Hoessein in 1990: die raakten het regime wel een beetje, maar vernietigden vooral de middenklasse volledig.’

De enige instrumenten die de Verenigde Staten gebruiken zijn die van dwang, via het leger of via economische maatregelen, zegt Haddad. ‘Het totale gebrek aan soft power valt op.’ Hoe paradoxaal het ook klinkt, Iran zal net zo lang rode lijnen blijven oprekken tot het weer aan tafel mag aanschuiven. ‘Iran wil diplomatie forceren, maar de ideologische weerzin in de Verenigde Staten is op dit moment te groot.’ In de ogen van een invloedrijke groep analisten in Washington is Iran nog altijd een schurkenstaat, waar je – net als toen er in 2003 een briefje arriveerde – vooral niet mee moet praten.

Twee recente sleutelmomenten zijn belangrijk om de relatie tussen de Verenigde Staten en Iran vandaag te begrijpen: het ondertekenen van de Iran-deal door Barack Obama en het eenzijdig verlaten van datzelfde verdrag door Donald Trump. Wat Obama deed was een zeldzame stap richting normalisatie van een relatie met een theocratisch regime; hij koos daarmee ook voor diplomatie en stabiliteit in een roerige regio. Trump gaf Amerika zijn oude rol terug als compromisloze bestrijder van ‘het kwaad’, en herrieschopper in het Midden-Oosten.

‘Wat we de afgelopen twee weken zien is iets wat we het hele afgelopen jaar hebben gezien. Ook de escalatie met olietankers in de Straat van Hormuz en het beschieten van Saoedische olie-installaties met drones, is de onvermijdelijke uitkomst van het Amerikaanse beleid van “maximale druk”’, zegt Sanam Vakil, Iran-deskundige van het Londense Chatham House, aan de telefoon. Zij schreef een indrukwekkend rapport over die strategie, waarvoor ze sprak met 75 hooggeplaatste diplomaten, beleidsmakers en experts in meer dan tien landen. Die strategie komt er kortweg op neer dat het Witte Huis in de eerste presidentstermijn Iran zo veel mogelijk klemzet om in een tweede termijn moeilijk te bereiken concessies los te peuteren.

Of Trump daarin zal slagen valt te bezien. Uit de rondgang die Vakil maakte langs strategen in de Verenigde Staten, Iran, China, Rusland, Saoedi-Arabië, Israël, de Golfstaten, Frankrijk en Groot-Brittannië stijgt een zeldzame internationale consensus op. Het ingezette beleid werkt averechts, vervreemdt Europese bondgenoten en vergroot het risico op escalatie. Nu heeft Iran nog ingehouden gereageerd op de dood van zijn hoogste generaal, maar de strategie van maximale druk blijft een tegenreactie van constant verzet uitlokken.

Koersverandering van het regime of zelfs de gedroomde regime change lijken nu verder weg dan ooit. ‘De provocaties van Donald Trump zijn gebruikt als nationalistische propaganda’, zegt Vakil. ‘Het regime kan nu een nationalisme aanjagen waarin ontevreden jongeren van het land zich thuis kunnen voelen. Voor Teheran is dit een unieke kans om mensen aan zich te binden die ze verloren waren.’ Al is van dat kortstondige gevoel van nationale eenheid, zoals dat betoond werd bij de begrafenis van Soleimani, weinig meer over nu de straten zich hebben gevuld met protesterende menigtes die woedend zijn over het neerhalen van een passagiersvliegtuig met 176 inzittenden.

Teheran overspeelde in korte tijd twee keer zijn hand. Het domme ongeluk heeft de verdeeldheid van het land blootgelegd – voor de mensen die nu protesteren is de slachtofferrol die het Iraanse regime aanneemt niet overtuigend. Toch is het maar de vraag hoe groot de winst voor de Verenigde Staten is op de langere termijn. ‘Iran gebruikt zijn volledige arsenaal aan soft power om de Iraakse politieke klasse tegen Amerika te keren en Amerika’s invloed in Irak te marginaliseren’, zegt Haddad.

Daar komt bij dat verdere escalatie onvermijdelijk lijkt. Zolang het regime voelt dat de handen gebonden zijn door sancties, zal het blijven trekken en duwen voor ruimte. De afgelopen week regende het metaforen dat het geduld groot is in een land van tapijtmakers en schakers. ‘Die verhalen zijn natuurlijk cliché maar wel waar, de echte reactie kan pas in de toekomst komen. Waarschijnlijk niet in de vorm van een directe aanval, we hebben gezien hoe riskant dat is, maar ze zullen zich roeren door conflict elders op te poken. Waarmee de regio instabiel blijft, net als de kans op oplaaiend conflict.’

De Zwitsers speelden de afgelopen twee weken, net als in 2003, opnieuw een bescheiden rol. Op de dag van de Iraanse wraak gingen er meerdere berichten heen en weer tussen Washington en Teheran via een ‘Zwitsers kanaal’ – een teken van diplomatie in haar meest elementaire vorm. Wie het beste voor heeft met het Midden-Oosten hoopt op een nieuw briefje uit Zwitserland. Al zal dat voorlopig weinig zin hebben zolang Washington conflict verkiest boven diplomatie. Vakil: ‘Met de huidige strategie is verdere escalatie onvermijdelijk gemaakt.’