Is vrede nog mogelijk?

Vrede met Hamas

Vroeger wilde Israël niet met de PLO onderhandelen. Dat waren immers terroristen. Toch hebben Israël en de PLO elkaar uiteindelijk erkend. Nu horen we hetzelfde: Hamas, dat zijn terroristen. Beide partijen zullen straks opnieuw uit hun hoge bomen klimmen.

TEL AVIV – Het zijn net twee vermoeide worstelaars die elkaar omklemd blijven houden en niet in staat zijn elkaar los te laten. De Israëlische en de Palestijnse samenlevingen zitten tegen wil en dank aan elkaar vastgelijmd.
De Palestijnse verkiezingen van vorige week woensdag vonden plaats in de slagschaduw van de Israëlische verkiezingen die volgende maand zullen worden gehouden. Er waren vragen te over voor de Palestijnse kiezers. Wie is Ehud Olmert eigenlijk, die de nieuwe, door Sharon opgerichte Kadima-partij aanvoert? Is de Arbeiderspartij onder de nieuwe leider Amir Peretz werkelijk veranderd? Zal de volgende Israëlische regering echt bereid zijn te onderhandelen met de Palestijnen? Welke Palestijnse leiders maken de meeste kans ons van de Israëlische bezetting te bevrijden?
De Palestijnen weten een hoop af van de Israëlische democratie. Maar voor de Israëliërs is de Palestijnse democratie volstrekt onbekend terrein.
Een jaar lang heeft Sharon al het mogelijke gedaan om Mahmoed Abbas, de president van de Palestijnse Autoriteit, dwars te zitten. Sharons logica was duidelijk. De Amerikanen wilden dat hij zou onderhandelen met Abbas. Dergelijke onderhandelingen zouden onvermijdelijk tot een situatie hebben geleid waarin hij gedwongen zou worden bijna de gehele Westelijke Jordaanoever op te geven. Dat was Sharon allerminst van plan. Hij wilde de helft van dat grondgebied voor Israël annexeren. Dus moest hij die gematigde Abbas zien kwijt te raken.
De situatie van de Palestijnen is het afgelopen jaar van dag tot dag verslechterd. Door de bezetting werd normaal leven onmogelijk. De joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever bleven zich uitbreiden. De muur, die tien procent van de Westelijke Jordaan oever afsnijdt van het gebied van de Palestijnen, naderde voltooiing. Er werden geen belangrijke gevangenen vrijgelaten. De bedoeling van de Israëlische regering was dat de Palestijnen beseften hoe zwak Abbas is («een kip zonder veren» volgens Sharon), dat hij niets tot stand weet te brengen en dat het tot niets leidt als je vredesvoorstellen doet en je keurig aan de wapenstilstand houdt. De boodschap aan de Palestijnen was duidelijk: «Israël begrijpt alleen de taal van het geweld.»
Nu hebben de Palestijnen een partij aan de macht gebracht die deze taal spreekt. Waarom heeft Hamas gewonnen?
De Palestijnse verkiezingen bestaan, net als in Duitsland, uit twee onderdelen. De helft van de leden van het parlement wordt gekozen via evenredige vertegenwoordiging. De andere parlementsleden worden persoonlijk gekozen in hun kiesdistricten.
In de verkiezing volgens evenredige vertegenwoordiging kreeg Hamas maar een heel kleine meerderheid. Daaruit zou je de conclusie kunnen trekken dat qua algemene politieke lijn de meerderheid van de Palestijnen niet zo heel ver afstaat van het standpunt van Fatah: twee staten naast elkaar, vrede sluiten met Israël. Veel stemmen op Hamas waren vooral een uiting van protest van de «man in de straat» tegen Fatah, die op geen enkele manier rekening met hem houdt. Bovendien kreeg Fatah de schuld van de erbarmelijke situatie die geschapen is door de Israëlische bezetting. Ook de glorie van de martelaren en de heldhaftige strijd tegen het superieure Israëlische leger droegen bij aan de populariteit van Hamas.
In de verkiezingen volgens het districtenstelsel was de situatie nog veel gunstiger. Hamas had geloofwaardiger kandidaten, onaangetast door corruptie. De partijmachine was veel beter en de leden waren veel gedisciplineerder. In elk district waren er bovendien verschillende kandidaten van Fatah die elkaar beconcurreerden. Na de dood van Jasser Arafat is er geen sterke leider meer die eenheid kan afdwingen. Marwan Bargoeti zou dat misschien hebben gekund, maar hij wordt vastgehouden in een Israëlische gevangenis – nog zo’n aardig Israëlisch presentje voor Hamas.
Je zou bijna kunnen denken dat het allemaal deel uitmaakt van een duivels Israëlisch plan. Er wordt zelfs wel eens beweerd dat Hamas van het begin af aan een Israëlische uitvinding is geweest. Natuurlijk is dat een vreselijke overdrijving. Maar het is wel waar dat deze islamitische organisatie in de jaren vóór de eerste intifada als enige Palestijnse groepering in de bezette gebieden nagenoeg de vrije hand had. Dat gebeurde vanuit de volgende logica. Onze vijand is de PLO. De islamisten haten Jasser Arafat en zijn niet-godsdienstige PLO. Dus kunnen we hen gebruiken tegen de PLO. Bovendien kon niemand controleren wat er in de moskeeën gebeurde. In die tijd waren alle politieke instellingen van de Palestijnen verboden en werden zelfs Palestijnen die actie voerden voor de vrede gearresteerd vanwege illegale politieke activiteiten. «Zolang ze bidden, schieten ze niet», was de naïeve mening van de Israëlische militairen.
Toen aan het einde van 1987 de eerste intifada uitbrak, bleek dit onjuist te zijn. Hamas werd gedeeltelijk gevormd om het op te nemen tegen de strijders van de Islamitische Jihad. Binnen korte tijd werd Hamas de kern van de gewapende opstand. Maar bijna een jaar lang deed de Israëlische geheime dienst niets tegen ze. Toen werd het beleid gewijzigd en hun geestelijke leider sjeik Achmed Yassin gearresteerd. Dit alles gebeurde meer door stommigheid dan door een vooropgezet plan.
Maar nu ziet de Israëlische regering zich geplaatst tegenover Hamas-leiders die democratisch zijn gekozen. Natuurlijk, verkiezingen op zich bewijzen niet dat een politiek systeem werkelijk democratisch is. Er bestaan allerlei soorten verkiezingen.
In de Sovjet-Unie, zaliger nagedachtenis, werden er ook verkiezingen gehouden. Een kiezer komt het stembureau binnen, krijgt een verzegelde envelop en er wordt hem gezegd dat hij die in de stembus moet gooien. «Hoezo, mag ik niet weten op wie ik stem?» vraagt hij. «Natuurlijk niet», snauwt de beambte verontwaardigd, «je weet toch wel dat wij in de Sovjet-Unie geheime verkiezingen hebben!»
Het tegenovergestelde maakte ik jaren geleden mee in een Egyptisch dorp tijdens verkiezingen. Er heerste een vrolijke carnavals stemming. In het stembureau gebeurde alles open en bloot. Wat viel er te verbergen? Vriendelijke politieagenten hielpen oude dames de juiste stem (op Moebarak) in de stembus te doen. Een andere kandidaat was er niet.
Maar niemand die de afgelopen tijd de Westelijke Jordaanoever heeft bezocht kan eraan twijfelen dat zich daar een echte democratie aan het ontwikkelen is, de eerste authentieke Arabische democratie. Er waren misschien enige tekenen van anarchie, hier en daar waren er gewapende groepen die dreigend tegen elkaar optraden. Dat waren echter marginale gebeurtenissen. Er vond een ware verkiezingsstrijd plaats, de verschillende partijen zijn echt, de politici concurreerden met elkaar om werkelijke macht en invloed. Elke muur was bedekt met fel gekleurde aanplakbiljetten. Je werd doof van de luidsprekers waaruit liedjes en leuzen schalden. En, wat het belangrijkste is, de kiezers konden een werkelijke keuze maken, tussen duidelijke, alternatieve programma’s.
Het is niet gemakkelijk onder een bezetting verkiezingen te houden terwijl de bezetter openlijk strijdt tegen een van de belangrijkste partijen, hun kandidaten arresteert en zelfs vermoordt, belangrijke leiders in de gevangenis houdt en overal wegversperringen heeft staan. Zoals men had kunnen verwachten, was het resultaat precies het omgekeerde van wat de stomme militaire machinerie door zijn inmenging in de Palestijnse politiek had willen bereiken: de uitspraken en interventies van de Israëlische re gering tegen Hamas hebben de steun voor Hamas alleen maar vergroot.
Ik sprak met een van de leiders van Fatah over de acties van de Israëlische regering tegen Hamas in het bezette Oost-Jeruzalem, waar bijeenkomsten werden verboden, kandidaten gearresteerd en aanplakbiljetten werden verwijderd. Hij grinnikte: «Wat denken ze nou? Dat de mensen die op Hamas willen stemmen bijeenkomsten en aanplakbiljetten nodig hebben om te weten op wie ze moeten stemmen? Al dit gedoe maakt Hamas in hun ogen alleen maar aantrekkelijker!» De uitslagen laten zien dat hij gelijk had.

Waar komt dit Palestijnse verlangen naar democratie vandaan? Uit een groot verschil tussen de generaties.
De oudere generatie, in het bijzonder de leiding rond Arafat, heeft nooit in een democratische maatschappij gewoond. Arafat zelf heeft zijn hele leven heen en weer gereisd tussen Arabische dictaturen: Egypte, Koeweit, Jordanië, Tunesië. Ook Libanon, waar iedereen politiek gevangen zit in de een of andere autoritaire, sektarische groepering is lang geen echte democratie. Arafat luisterde altijd aandachtig als ik het had over de mogelijkheid het officiële Israëlische beleid te veranderen door de publieke opinie te veranderen, maar ik kreeg niet de indruk dat hij daar veel vertrouwen in had. De oudere Palestijnse leiders hadden slechts een zeer beperkte, op Jordaanse leest geschoeide «democratie» in gedachten.
De middengeneratie van de Palestijnen heeft an dere ideeën. Tienduizenden van hen hebben langere perioden doorgebracht in Israëlische ge vangenissen, ze hebben Hebreeuws geleerd, luisterden naar de Israëlische radio en keken naar de Israëlische televisie. Ze hebben gezien hoe de Israëlische democratie functioneert. Dat is het model dat zij het liefst zouden overnemen.
Sirhan Salameh, burgemeester van a-Ram, heeft twaalf jaar in Israëlische gevangenissen gezeten. Hij vertelde mij: «De scènes in de Knesset, waar al die parlementsleden schreeuwen naar jullie premier, die vonden wij het allermooiste. We vergeleken dat met wat we te zien kregen van de Arabische parlementen. We namen ons voor dat we liever een parlement wilden zoals in Israël.»
Ook in Israël was er vorige week veel aandacht voor de Palestijnse verkiezingen. Ehud Olmert, er altijd op gebrand zijn positie als waarnemend premier te gebruiken om zichzelf als veiligheidsleider te presenteren, riep een bijeenkomst met de gebruikelijke generaals en geheime-dienstfiguren uit. Wat moeten we doen als…? Hoe zullen we handelen wanneer…?
De uitkomst van dat alles was dat Israël ferm zegt nooit zaken te zullen doen met een Palestijnse regering waar Hamas deel van uitmaakt. «Men kan niet van ons eisen dat wij onderhandelen met een groepering die oproept de staat Israël te vernietigen» et cetera.
Dit is «onzin in tomatensap», zoals we in het Hebreeuws zeggen. Of, in dit geval, nog veel erger: «Onzin in bloed».

Bij mij roept het intussen een sterk gevoel van déjà vu op. In de jaren zeventig en tachtig verklaarde de Israëlische regering plechtig dat zij nooit en te nimmer met de PLO zou onderhandelen. Dat waren immers terroristen. Hun handvest riep op tot de vernietiging van Israël. Arafat was een monster, een tweede Hitler. Dus, nooit, nooit, nooit…
Uiteindelijk, na veel bloedvergieten, hebben Israël en de PLO elkaar erkend en werd het Akkoord van Oslo getekend.
Nu horen we weer hetzelfde liedje. Het zijn terroristen. Moordenaars. Het handvest van Hamas roept op tot de vernietiging van Israël. We zullen nooit, nooit, nooit met ze onder handelen.
Dit alles is zeer welkom voor de Kadima-partij van Sharon, die openlijk oproept tot de eenzijdige annexatie van Palestijns grondgebied («De grenzen van Israël eenzijdig vaststellen»). Het komt ook goed uit voor de haviken binnen de Likoed en de Arbeiderspartij, die als mantra hebben: «We hebben geen partner voor de vrede.»
Maar stap voor stap zal de toon toch veranderen. Beide zijden, en ook de Amerikanen, zullen uit hun hoge bomen klimmen. Hamas zal verklaren dat het bereid is te onderhandelen en zal daar religieuze argumenten voor vinden. De Israëlische regering (waarschijnlijk met Ehud Olmert aan het hoofd) zal buigen voor de realiteit en de Amerikaanse druk. Ook Europa zal zijn belachelijke dreigementen snel vergeten. Want Israël moet onderhandelen met de leiders die het Palestijnse volk heeft gekozen, wie dat ook zijn. Zoals in elk conflict in de geschiedenis van de mensheid kun je nu eenmaal niet de leiders van je tegenstander kiezen. Allereerst omdat de tegenstander dat niet zal accepteren. En, even belangrijk, omdat een overeenkomst met dat soort leiders nooit stand zal houden.
Hoe breder de basis is waar die leiding op berust, hoe beter. Als er een overeenkomst wordt bereikt, is het van levensbelang dat alle sectoren van het Palestijnse volk zich daaraan hebben verbonden. Het is van essentieel belang dat ook de radicale groeperingen daarbij zijn betrokken. Als Hamas niet zelf had besloten deel te nemen aan de verkiezingen had hij daartoe moeten worden gedwongen.
Een groepering die bereid is met Israël te onderhandelen, erkent daarmee de staat Israël. En als zij niet bereid is te onderhandelen, is het ook geen probleem dat je met iemand moet onderhandelen die je vernietiging eist. Dat is een kwestie van eenvoudige logica. Maar generaals en politici zijn geen kampioenen in logica. Ze schijnen ook niet veel te weten van onderhandelingen en overeenkomsten.
Er is ondanks alles sprake van beweging en die beweging lijkt aan beide zijden van het conflict dezelfde kant op te gaan. Aan de Palestijnse kant bewijst het feit dat Hamas deelneemt aan verkiezingen, die gebaseerd zijn op het Akkoord van Oslo, dat de Palestijnse politiek zich als een geheel in de richting van vrede beweegt. Aan de oppervlakte lijkt de overwinning van Hamas slecht voor de vrede. Maar het echte resultaat kan er heel anders uitzien: het kan leiden tot een matiging van de radicale elementen en ervoor zorgen dat een overeenkomst stevig en permanent is.
Aan de Israëlische kant tonen alle recente veranderingen – de splitsing van de Likoed, de oprichting van Kadima en de wijziging in de leiding van de Arbeiderspartij – dat de Israëlische politiek in dezelfde richting beweegt. Of die beweging nu groot blijk te zijn of klein – de richting is duidelijk.
Er zit niets anders op en het is heel eenvoudig. Als er aan beide kanten nieuwe regeringen zijn gevormd, dan zullen die met elkaar moeten praten. Uiteindelijk zal iedereen het erover eens zijn dat een vrede met Hamas als partner beter is dan een vrede met Fatah alleen.

Vertaling: Max Arian