Buitenland

Vreemde en gids

Er zijn momenten waarop je nergens heen hoeft om je een vreemde te voelen. Het zal een gevoel zijn dat verschillende Nederlanders sinds de verkiezingscampagne bekruipt: vervreemding. Misschien is die groep wel groter en meer divers dan ooit.

Er zijn ook momenten waarop je nergens heen hoeft om jezelf te vinden. De wereld om je heen kan zo veranderen dat je van het ene op het andere moment de indruk hebt jezelf te kunnen zijn en worden, en daarmee zelfs bewondering en instemming te oogsten. De hartstochtelijke ontvangst van de verkiezingsuitslag door de Europese partners van Nederland was zo’n moment voor vele Nederlanders.

Ziehier de paradox van de Nederlandse verkiezingen: verder vretende vervreemding en stabiliteit met een fris elan van zelfverwezenlijking in één uitslag. Nederland verandert en wordt zichzelf. Nationaal taant de eenheid. Europees geldt zij, jawel, als gidsend.

De keuze voor stabiliteit waar de verkiezingen op uitliepen is niet zo verrassend. Als de verkiezingsuitslag iets is dan is het een precaire tussenstand.

Het fundament onder de verkozen continuïteit is erg kwetsbaar en zit vol verdere verscherping van hardnekkige nieuwe en oude scheidslijnen en problemen. Zo ligt de doorbraakerfenis van de PvdA in de goot, bij de idealen van ooit. En dat op een moment dat juist een doorbraakagenda heel waardevol zou kunnen zijn. Het is de vraag of iemand ernaar om zal zien. Dat is niet geruststellend.

Maar er is ook die andere kant. Voor 15 maart zouden alle mitsen en maren van de huidige situatie nog aanleiding geven tot twijfel of opportunisme of terughoudendheid of een mix van deze stemmingen. Nu overheerst een bescheiden maar fijn gevoel van bevrijding. Een gevoel dat past bij de zucht van verlichting. Die beheerstheid die de opgeluchte stemming in Nederland op meer dan een manier tekent, geeft onze verkiezingen een glans van grandeur – althans in de ogen van de worstelende Europese samenlevingen om ons heen. Dat is bepaald een ervaring.

‘Nederlanders zijn geen Europeanen, zoals de Fransen en de Duitsers’

Want de uitslag mag dan uiteindelijk niet zo verrassend zijn, de hartstochtelijke ontvangst ervan in West-Europa is dat wel. Het overweldigende Europese sexappeal van Nederland is dat ook. Onze premier is nu al de staatsman die zijn derde termijn van hem had moeten maken, inclusief veel on-Nederlandse franje van flair en bluf. Het is een geschenk van de omstandigheden. Maar het is ook een beloning voor sterke staaltjes in ‘de kunst van het mogelijke’, opgeleverd door de regering-Rutte 2 en de constructieve oppositie.

Lang zal de pure opluchting niet aanhouden. Op het moment dat een zucht van verlichting geslaakt wordt, glijdt reeds de eerste schaduw van realiteitszin over het fortuin van de samenloop van omstandigheden, als een snoek door helder water. Klemmende vragen verdringen het gevoel van bevrijding. Valt een volgende episode van ontwrichtende suspense, die de lange aanloop naar de verkiezingen was, te voorkomen?

Voor een antwoord op die vraag kijkt onzeker Europa nu naar Nederland. Dat kan gevoeld worden als een zware verantwoordelijkheid, die moeilijk te ontlopen is.

Voor Nederland betekent het echter nogal wat, als de nieuwe regering hier de schouders onder zal zetten. Het vergt verzoening met een verandering van Nederland die in feite al decennia gaande is, en sinds kort heel expliciet gemaakt wordt door de Brexit en Trump: de ‘continentalisering’ van Nederland. Iets waar Nederland zelf nooit aan gewild heeft.

In 1962 zei de Franse minister Couve de Murville: ‘Nederland is een eiland, op eenzelfde manier waarop het VK een eiland is. De Nederlanders zijn nooit echt geïnteresseerd geweest in Europa. Als gevolg daarvan hebben ze de ontwikkeling van Europa bijna op elk punt tegengewerkt. Natuurlijk zijn de Nederlanders in vele opzichten de beste partners in de EG, omdat ze de meest eerlijke en stabiele zijn. Maar het zijn geen Europeanen, zoals de Fransen en Duitsers dat wel zijn.’

De omstandigheden dicteren dat Couve’s Nederland niet meer is. Dat zal krassen geven op de Nederlandse ziel. Tegelijkertijd kan dit ook het begin zijn van verzoening met verandering en realiteit. Er zijn momenten waarop je nergens heen hoeft om een nieuwe wereld te ontdekken.