Economie

Vreemde ogen

Sigrid Kaag en Mark Rutte in de Tweede Kamer © ANP / Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

In drie snoeiharde commentaren in de Süddeutsche Zeitung heeft de Duitse journalist Thomas Kirchner de vloer aangeveegd met de politieke cultuur die onder Mark Rutte is ontstaan. En die met de beerput die #omtzigtgate heet voor iedereen zichtbaar is geworden. Kirchner schetst het beeld van een onzindelijke versmelting van wetgevende en uitvoerende macht, die loopt langs de hechte personele netwerken van de VVD. Oppositie is er nauwelijks, omdat partijen als ze voldoende zetels halen maar wat graag meeliften op de politieke machtsmachine van de VVD en bereid zijn daarvoor hun ideologisch profiel te wissen.

Terwijl de vierde macht, de parlementaire pers, is verworden tot een soort veredelde hofhuishouding die likkebaardend de kruimels verorbert die van de regeringstafel vallen. En die haar eigenlijke taak, het controleren van de macht, heeft vervangen door nietszeggende berichtgeving over poppetjes, spelletjes en knikkers. Om daar ’s avonds, tijdens de ondraaglijk lichte talkshows die de omroepen over hun kijkers uitstrooien, met een moeilijk gezicht commentaar op te geven als ging het om kwesties van wereldformaat.

De taal die Kirchner bezigt, liegt er niet om. Bedriegen, liegen, halfgaar, hypocriet, afwezig moreel kompas, lafheid – het zijn een paar van de kwalificaties die hij gebruikt om de Nederlandse politieke cultuur mee te typeren. En als klap op de vuurpijl stelt hij de indringende vraag wat nu eigenlijk het verschil is tussen de barrage van leugens van iemand als Donald Trump en de machtspolitieke leugens van politici als Rutte en Kaag, die zich, als het erop aankomt, verschuilen achter potsierlijke gelegenheidsleugens als ‘geen actieve herinnering’ (Rutte) of ‘geen herinnering aan fysieke aanwezigheid’ (Kaag).

En de hofpers? Die dekt het met de mantel der noodzakelijkheid toe: in crisistijd moet het land nu eenmaal worden geregeerd. En dan stapt men gemakshalve heen over de enorme puinhoop die het kabinet van de vaccinatie heeft gemaakt. In de Tweede Wereldoorlog kon de Nederlandse ambtenaar de bezetter feilloos aan ieder joods adres helpen, maar anno 2021 lukt het niet om de eigen burgers een beetje snel tegen het virus in te enten. Het is een staaltje incompetentie dat zijn gelijke niet kent. Waardoor de vraag waarom op 17 maart jongstleden maar liefst 2,3 miljoen burgers op de VVD hebben gestemd alleen maar prangender wordt.

De parlementaire pers is verworden tot een hofhuishouding

De belangrijkste constatering van Kirchner betreft de schade die het gedrag van Rutte en de zijnen de Nederlandse democratische instituties toebrengt. De normen en procedures die in een gezonde democratie de grenzen van het moreel toelaatbare markeren, zijn in handen van Rutte, Kaag en Hoekstra (en daarvoor Verhagen en Asscher) verworden tot variabelen die naar believen kunnen worden gemanipuleerd. En dat niet één maal, niet twee maal, niet drie maal, maar systematisch, elf jaar lang.

De representatieve parlementaire democratie kan alleen bestaan bij de gratie van een gedetailleerd uitgeschreven politiek theaterstuk, met nauw omschreven personages, handelingen, rechten, plichten en verantwoordelijkheden, die zijn vastgelegd in onze grondwet. Hoe je ook over de adequaatheid van dat rollenspel denkt (meer of minder referendum; meer of minder direct gekozen vertegenwoordigers; meer of minder financiële ondersteuning), iedere deelnemer aan dat theaterstuk dient zich ervan bewust te zijn dat de rol groter is dan zijn persoon, dat het stuk belangrijker is dan zijn positie en dat de morele integriteit van de parlementaire wetten zwaarder weegt dan machtspolitieke overwegingen.

Belangrijker dan hemzelf, belangrijker dan zijn partij, belangrijker dan de ideologie, belangrijker zelfs dan zijn verplichtingen jegens de kiezer, zijn de verplichtingen die de politicus heeft jegens de democratie. Continu zal hij zich de vraag moeten stellen of zijn handelingen passen bij de politieke moraal die vervat ligt in de parlementaire regels en of ze de juridische integriteit en politieke legitimiteit ervan niet schaden. Per slot van rekening is iedere politicus een passant en zal hij er dus voor moeten zorgen dat het stuk, de rollen, de posities, de regels en de politieke moraal intact worden nagelaten aan zijn opvolger.

Dat is waar het is misgegaan. En dat is waarom Rutte, Kaag en Hoekstra moeten opstappen. Hoe kun je verwachten dat burgers zich houden aan wetten en regels als politici zelf de moraal van de democratie aan hun laars lappen?

En het is een brevet van onvermogen dat een Duitse journalist ons dat moet vertellen.