Film: Das Boot

Vrees onder water

Wolfgang Petersen

Das Boot (Superbit-editie)

Beeld: 1.85:1 anamorf

Geluid: dts (Duits), Dolby Digitaal 5.1 (Engels)

In de dagen na de ramp met de Russische onderzeeër Koersk speelde zich een opmerkelijke scène af voor het oog van de camera’s: een vrouw, de echtgenote van een omgekomen zeeman, werd hysterisch tijdens een persconferentie. Russisch marinepersoneel sprong meteen bij om haar te «troosten». Pas later bleek de waarheid. Onopgemerkt door de aanwezige journalisten kreeg de vrouw geforceerd een verdovend middel toegediend met een injectienaald, opdat zij haar mond zou houden.

De scène illustreert de meedogenloosheid van de propagandamachine van de oude Sovjet-Unie, maar laat vooral ook zien dat vrouwen niet welkom zijn in de mannelijke cultuur van de onderzeeër. Vrouwen worden geacht stijlvol te treuren en geen kritische vragen te stellen. Toch is de onderzeeërfilm onweerstaanbaar. Ook in de handen van middelmatige regisseurs brengt het genre de uitdrukkingsmogelijkheden van de filmkunst prachtig naar voren. Dat blijkt eens te meer nu de moeder aller duikbootfilms, Das Boot (1981) van de Duitse regisseur Wolfgang Petersen, in een speciale uitvoering op dvd is verschenen. Het betreft een «superbit»-editie, wat betekent dat de kwaliteit van beeld en geluid vele malen beter is dan die van gewone dvd’s. Nergens komt de nieuwe mediatechnologie beter tot haar recht dan bij Das Boot. Deze film over de ervaringen van de bemanning van een Duitse onderzeeër in de Middellandse Zee tijdens de Tweede Wereldoorlog was al legendarisch. De dvd plaatst de kijker nu voor het eerst binnen de duikboot. Doordat het geluid digitaal heropgenomen is, vliegen de explosies je om de oren, net als de loslatende schroefbouten van de romp die door de waterdruk in levensgevaarlijke kogels veranderen wanneer de onderzeeër na een Geallieerde aanval naar de zeebodem zinkt.

Nooit eerder is mij de kleurschakering van Das Boot opgevallen. Bij het bekijken van de dvd blijkt hoe slim regisseur Petersen de kleuren rood, blauw en groen gebruikt. De groene zee suggereert op dubbelzinnige wijze groei én de naderende dood; de blauwe lichten binnen de onderzeeër verwijzen naar de kilheid van technologie die ieder moment kan falen; het rode schijnsel op de gezichten van de zeelieden symboliseert de opwinding die zij voelen bij het afvuren van torpedo’s.

Deze cinematografische hoogstandjes zijn doorgaans thematisch relevant. De sterke anti-oorlogsboodschap van Das Boot zit ’m in de connectie tussen mannelijke erotiek, technologie en de onderzeeër als extensie van de natiestaat. De duikbootbevelhebber, luitenant Henrich Lehmann-Willenbrock (Jürgen Prochnow), ontvangt de opdrachten uit Berlijn met scepsis en ironie. Toch kan hij niet anders dan als een jager achter zijn prooi aan gaan; dat is nu eenmaal zijn aard. Dat ligt anders bij een jonge oorlogscorrespondent, luitenant Werner (Herbert Grönemeyer). Wanneer de onderzeeër gedoemd lijkt, bezint hij zich op de oorlog: «Ze hebben ons gedwongen te dromen over deze dag; om onbevreesd en trots en alleen te zijn. Ze hebben tegen ons gezegd dat het een test van onze mannelijkheid zal zijn; om niemand nodig te hebben en om alles te geven voor het vaderland… Al wat ik nu wil, is om iemand te hebben. Het enige wat ik nu voel, is vrees.»

Wat Werner werkelijk voelt — vrees onder water — is een taboe in de onderzeeërcultuur. Onbevreesd, trots en alleen, dat is precies het beeld dat de Russische autoriteiten wilden creëren toen duidelijk werd dat de bemanning van de Koersk een watergraf had gevonden in de Barentsz-zee. En bij dit beeld van vaderlandsliefde passen geen huilende, vragen stellende vrouwen. Die horen hun plek te kennen, desnoods geforceerd met een spuit. Maar de rouwende vrouwen wisten beter dan de mannelijke officieren wat zich afspeelde toen de watermassa binnenstroomde. Er bestaat bijvoorbeeld een onvergetelijke foto van een Koersk-vrouw, met tranen biggelend over haar wangen, een rode roos in haar hand, haar arm uitgestrekt naar de zee. Wrang is dat alleen een man werkelijk troost kan brengen. Het is de kapitein in Das Boot die in de blauw verlichte ruimte zacht zegt: «Keine Angst, Männer.»