TELEVISIE

Vriendschappelijk vergeven

Enemies of the People

Nuon Chea, nummer twee van Cambodja’s Rode Khmer, had, net als Pol Pot, geen flauw idee van massaslachtingen onder dorpelingen. Ze wilden ‘alleen’ de aard van de samenleving veranderen middels collectief beheer van productiemiddelen. Ze vormden een zuiver en vredig regime met heldere visie. Maar helaas, mensen die niet wilden veranderen kwamen in verzet en spionnen van de vijand pleegden sabotage. Dus moest er binnen het kader van de partij wel gezuiverd worden, anders was het land ten onder gegaan. Maar dat ging nooit willekeurig: 'We trokken iemand helemaal na en pas dan werkten we aan de oplossing.’ Wanneer hij voor het eerst van die 'oplossing’ voor onwillige dorpelingen hoorde? Niet genoteerd, want (lachend) hij was al druk genoeg met zijn werk. Dit vertrouwt hij, voor camera, toe aan Thet Sambath nadat die hem jarenlang vol respect heeft bezocht in het huisje waar 'number two’ in vrijheid leefde.

Jarenlang ook bleef Chea zwijgen en probeerde hij Sambath 'na te trekken’. Uiteindelijk zwichtte hij, naar eigen zeggen, voor diens hoffelijkheid en aangeboden vriendschap. Dat Chea liegt over de massamoord vindt Sambath minder belangrijk dan dat hij voor het eerst überhaupt moorden bekent. Op diezelfde manier bezocht Sambath dorpen, vragend naar het welbevinden van vrouw en kinderen, grapjes makend, meedrinkend, vriendschappen sluitend. Om uiteindelijk moordenaars zo ver te krijgen over het moorden te vertellen, zelfs voor zijn videocamera. Zoals Khoun en Soun die hun opdrachten kregen van een vrouw die hoger stond in de Khmer-hiërarchie; zij op haar beurt kreeg bevelen van de regionale leiding. Contact met landelijke leiders hadden deze uitvoerders nooit gehad. Daar zal Chea zonder twijfel op hebben toegezien als onderdeel van zijn drukke werk. De vrouw krijgen we ook in beeld, lopend door het weelderige, schuldige landschap waar de lijken destijds rotten in de greppels. We zien haar, op de rug, badend in een poel. Maar drinken van dat water doet ze nooit: zij weet hoeveel lichamen erin zijn gegooid. Sambath krijgt Khoun en Soun zo ver in detail voor te doen hoe dat afslachten in zijn werk ging: neem mij maar als voorbeeld zegt hij, uitnodigend lachend. En ook lachend, zij het gegeneerd, laten ze zien hoe dat ging. Het is of je naar Claude Lanzmann kijkt in Shoah, maar dan heel anders.

Sambaths gesprekspartners weten niet dat zijn vader door de Khmer is vermoord (hij weet nu dus hoe dat precies in zijn werk ging) en dat zijn moeder gedwongen werd meteen met een Khmer-functionaris te trouwen - om in haar kraambed te overlijden. Sambath is journalist, deed dit gigantische videoproject in zijn vrije tijd - niet als journalistieke onderneming maar als noodzakelijke geschiedschrijving in een land waar verdringen en zwijgen het altijd wonnen van waarheidsvinding. Daarin lijkt hij geslaagd. Maar deze documentaire over zijn project is ook weer een uniek document omdat hij zelf hoofdrolspeler is. En niet rondgaat als wraakengel maar, verbluffend, als vriendschappelijke vergever. Als Nuon Chea door een helikopter wordt opgehaald voor het eerste verhoor in het proces van 2009 leunt hij op de schouder van Sambath. En weet hij inmiddels dat zijn jonge vriend door zijn toedoen wees is en dat hij hem niet genoeg heeft 'nagetrokken’ (curieus want die werkt voor de Phnom Penh Post). Ook Khoun en Soun mogen rekenen op zijn mededogen. Als dat een boeddhistische verworvenheid is, dan is dat indrukwekkend maar uitzonderlijk. Khoun en Soun vinden geen troost bij de monniken: zij leven in vrees voor wat reïncarnatie hun brengen zal.

Thet Sambath, Rob Lemkin, Enemies of the People. BOS, zondag 8 mei, 14.00 uur, Nederland 2. Herhaling zaterdag 14 mei, 9.30 uur, Nederland 2