Vroeger waren de mensen dom

E.H. Gombrich
Een kleine geschiedenis van de wereld
Bert Bakker, 299 blz., € 19,95

‘Heb je je schoolschriften van vroeger bewaard, of andere oude spullen? Wanneer je erin bladert, zul je je erover verwonderen dat je in de korte tijd die sindsdien verstreken is, heel erg bent veranderd. Je verwondert je over wat je destijds hebt geschreven. Over de fouten die je maakte, maar ook over de goede dingen. En je hebt helemaal niet gemerkt dat je zo aan het veranderen was. Zo gaat dat ook in de wereldgeschiedenis.
Het zou mooi zijn als er ineens trompetters door de straten reden en verkondigden: “Hallo mensen, er begint een nieuwe tijd!” Zo gaat dat niet. De mensen krijgen andere inzichten, en ze merken het zelf nauwelijks. En dan ineens merken ze het, net als jij als je in je oude schriften bladert. En zijn ze trots en zeggen ze: “Wij zijn de nieuwe tijd.” En dikwijls voegen ze daaraan toe: “Vroeger waren de mensen dom!”’

Aan de toon waarop Gombrich hier over de Renaissance schrijft, kun je merken dat zijn boek was bedoeld voor de jeugd. Hoewel hij op zijn hurken gaat zitten, is het verhaal dat hij in die houding vertelt allesbehalve kinderachtig. Zo geeft hij een overzicht van de wereldgeschiedenis vanaf de prehistorie tot en met de naweeën van de Eerste Wereldoorlog waarmee in ons huidig tijdsgewricht menige volwassene zijn voordeel kan doen. De vele feiten en wetenswaardigheden verpakt hij in een verhaal dat zich prettig laat lezen. Het belangrijkste is echter dat hij de lezer op een speelse manier historisch besef bijbrengt en bijvoorbeeld herhaaldelijk laat zien dat veel zaken zich eenvoudig laten verklaren, maar dat ze zelden of nooit vanzelfsprekend zijn.

Gombrich schreef dit boek in 1935 op verzoek van een Weense uitgever. De 26-jarige, korte tijd daarvoor gepromoveerde kunsthistoricus had precies zes weken de tijd om deze wereldgeschiedenis te schrijven. In Duitsland werd het boek verboden omdat het te ‘pacifistisch’ zou zijn. In 1985 werd het opnieuw uitgegeven, voorzien van een laatste hoofdstuk, dat als titel meekreeg Het stukje wereldgeschiedenis dat ik zelf heb meegemaakt.

De enorme haast, de grote kennis en het literaire talent van Gombrich hebben geresulteerd in een aanstekelijk, meeslepend sprookje, dat ook nog eens waar gebeurd is. Uiteraard is het verhaal niet uitputtend, maar hiervoor geldt wat Gombrich schrijft over de filosofen en schrijvers van het oude Griekenland: ‘Het is beter dat je hun werk later zelf gaat bestuderen. Dan zul je zien dat ik niet overdreven heb.’