Wladimir Kaminer, Soldatenrock

Vrolijke boel in de dictatuur

Wladimir Kaminer

Soldatenrock

Uitg. Cossee, 174 blz., € 19,90

Op het wereldruimtevaartcongres in Houston werd onlangs een verdrietig misverstand uit de wereld geholpen. Het Russische zwerfhondje Laika, het eerste levende wezen in de ruimte, stierf al tijdens zijn vierde rondje om de aarde, een paar uur na de lancering van de Spoetnik II in 1957. En niet na een paar dagen, zoals de sovjets altijd hadden beweerd.

Het lot van twee andere ruimtehondjes, Belka (eekhoorntje) en Strelka (pijltje), die Laika een paar jaar later volgden, spreekt sterk tot de verbeelding van de jonge ikpersoon in Wladimir Kaminers Soldatenrock. Met zijn klasgenootjes maakt hij een schoolreisje naar het kosmonautenmuseum in Sterrenstad, waar de halsband van Eekhoorntje en de muilkorf van Pijltje tentoongesteld zijn, volgens de kinderen bijna net zo interessant als de sigaretten in de winkel naast het museum. Kosmonauten meenden dat de twee hondjes nog steeds in leven waren: sovjetheld Joeri Gagarin zelf zou vanuit de patrijspoort van zijn raket de hondencapsule hebben gezien en een luid geblaf in het universum hebben gehoord. Om aan alle speculaties een einde te maken, vernietigden de Russische autoriteiten de capsule in 1967, met tragische gevolgen. «Zonder zichtbare reden begon Gagarin in dezelfde periode te drinken. Hij kon zich niet meer concentreren op zijn boek Van boven gezien, dat eigenlijk allang klaar had moeten zijn. Hij vertelde aan zijn collega-kosmonauten dat het universum een zwart gat was, dat de aarde eruitzag als een rottende pompoen en dat de Sovjet-Unie vanuit de verte helemaal niet te herkennen viel.»

Wladimir Kaminer kwam in 1990 vanuit Moskou naar Berlijn, en vanwege zijn joodse afkomst ontving hij al snel een verblijfsvergunning. Hij leerde perfect Duits, naar eigen zeggen van Vietnamezen. Hoewel oorspronkelijk opgeleid als dramaturg werd hij columnist in verscheidene Duitse kranten en kreeg een eigen televisieprogramma op de Berlijnse zender SFB. Inmiddels is Kaminer in Duitsland uitgegroeid tot een cultfiguur. Echte bekendheid kreeg hij door zijn boek Russendisko, waarin hij in korte verhalen, die zich afspelen in het multiculturele Berlijn, absurde situaties uit het leven van alledag observeert; en door de gelijknamige dansavond met Russische popmuziek in Kaffee Burger, een kroeg met authentiek bloemetjesbehang in het Berlijnse Prenzlauerberg.

Behalve Kaminers debuut Russendisko is nu ook zijn eerste roman vertaald in het Nederlands. In Soldatenrock (Militärmusik, 2001) beschrijft hij zijn belevenissen vóór Berlijn, in de Sovjet-Unie van de jaren tachtig. Alle verhalen hebben volgens Kaminer echt plaatsgevonden — zij het dat hij ze met de nodige overdrijving vertelt. Als inspiratiebron dient niet alleen zijn eigen leven, maar ook dat van vrienden, kennissen en tijdgenoten. Kaminers Sovjet-Unie is een soms wat absurdistische wereld, waar mensen hun eigen gang kunnen gaan en doen waar ze zin in hebben, daarbij nauwelijks gehinderd door het communistische systeem. Was het dan zo’n vrolijke boel in de dictatuur? In interviews relativeert Kaminer telkens weer: «Als jij het socialisme niet beet, beet het ook niet terug.»

Net als de schrijver ontdekt ook zijn alter ego in Soldatenrock al op jonge leeftijd dat hij goed is in verhalen vertellen. Uitgerust met een levendige fantasie verzint hij op school nieuwsberichten (zoals: Zimbabwe verklaart de Sovjet-Unie de oorlog). Het liefst doet hij niets anders dan de hele dag een beetje aanlummelen en luieren. Op de vraag: «Wat wil je eigenlijk worden later?» luidt zijn antwoord dan ook steevast: «Toneelspeler», in de stille hoop dat het daar toch nooit van komt. Helaas, zijn vader, ingenieur bij een klein binnenvaartbedrijf, heeft de merkwaardige hobby op goed geluk een telefoonnummer te draaien en met onbekenden een praatje aan te knopen, waarbij hij zijn gesprek begint met de woorden: «U kent mij niet, maar ik ken u wel.» Op die manier raakte hij bevriend met een oudere actrice, die wel een plaatsje bij de toneelschool kan regelen.

Het zijn niet zozeer de uitzonderlijke avonturen die Soldatenrock tot een fascinerend boek maken, maar vooral de gewone belevenissen van een tiener, twintiger: school, bijbaantjes, zomerkampen, rockmuziek. Wladimir Kaminer bezit de aanleg om van elke situatie iets leuks te maken, als geen ander heeft hij oog voor de bizarre details in het dagelijks leven. In krachtige, korte zinnen beschrijft hij de jongerencultuur in de nadagen van het communisme. De overeenkomsten tussen de Sovjet-Unie en West-Europa blijken daarbij telkens een stuk groter dan de verschillen. De ikpersoon in Soldatenrock improviseert zich vrolijk door het leven, maar ook zijn vrienden en familieleden blijken kleurrijke karakters, allemaal met hun eigen merkwaardige interesses en afwijkingen.

Zelfs de verplichte militaire dienst in een rakettencomplex nabij Moskou neemt Kaminers alter ego met de nodige lichtzinnigheid op. Hij wordt de discjockey van zijn eenheid — die vijf lp’s bezit — en ontpopt zich als waarzegger. Echt opletten doen de soldaten niet: het sportvliegtuigje waarmee de Duitser Mathias Rust in 1987 op het Rode Plein landde, zien ze aan voor een alcoholtransport.